Tình huống
Bệnh nhân nam 20 tuổi nhập viện trong tình trạng trơ*. Không thể ghi nhận bệnh sử và tiền căn.
* Trơ, thuật ngữ “obtundation”, là trạng thái tương tự nhưng nặng hơn lơ mơ hay li bì , khi đó bệnh nhân biểu hiện giảm hứng thú với môi trường xung quanh, đáp ứng chậm với kích thích, và có xu hướng ngủ nhiều hơn bình thường và không tỉnh giấc giữa những khoảng ngủ. Lơ mơ khác với trơ ở chỗ bệnh nhân lơ mơ có thể đáp ứng với kích thích trung bình và sau đó quay về trạng thái ngủ.
Xem thêm đánh giá mức độ nhận thức trên lâm sàng: Tindall SC. Level of Consciousness. In: Walker HK, Hall WD, Hurst JW, editors. Clinical Methods: The History, Physical, and Laboratory Examinations. 3rd edition. Boston: Butterworths; 1990. Chapter 57.
Huyết áp bệnh nhân là 120/70 mmHg không thay đổi theo tư thế và tưới máu ngoại vi tốt. Không có dấu thần kinh khu trú.
Các kết quả xét nghiệm máu trả về như sau:
- Natri 138 mEq/L.
- Kali 4.2 mEq/L.
- Bicarbonate 5 mEq/L.
- Clo 104 mEq/L.
- Creatinine 1.0 mg/dL.
- BUN 14 mg/dL.
- Calci 10 mg/dL.
- Khí máu động mạch ở khí phòng: PO2 96 mmHg, PCO2 15 mmHg, pH 7.02.
- Đường huyết 90 mg/dL.
- Tổng phân tích nước tiểu: bình thường, không ghi nhận máu, protein, hay tinh thể.
Bệnh nhân đang mắc rối loạn toan kiềm nào sau đây?
Giải thích
Bước đầu trong phân tích toan kiềm là xem xét pH. Ở đây, pH = 7.02 cho thấy toan máu nặng. Kế đến là xác định nguyên nhân chính: HCO3 giảm nghiêm trọng (5 mEq/L), trong khi PCO2 lại thấp (15 mmHg). Điều này xác nhận đây là toan chuyển hóa, loại trừ toan hô hấp.
Đánh giá bù trừ: Dùng công thức Winter:
- PCO2 dự đoán = 1.5 x HCO3 + 8 = 1.5 x 5 + 8 = 15.5 mmHg
- PCO2 thực đo là 15 mmHg → gần đúng với PCO2 dự đoán → đáp ứng hô hấp bù trừ phù hợp, không có rối loạn phối hợp.
Tính anion gap:
- Anion gap = Na – (Cl + HCO3) = 138 – (104 + 5) = 29 mEq/L → tăng rõ rệt
- Vì vậy, đây là toan chuyển hóa có tăng anion-gap đơn thuần với bù trừ hô hấp hợp lý.
Nguyên nhân thường gặp:
- Toan lactic
- Toan ceton
- Ngộ độc methanol, ethylene glycol, salicylate
- Suy thận giai đoạn cuối
Kết luận: Trong đánh giá rối loạn toan kiềm, cần bắt đầu bằng xác định pH và loại rối loạn chính, sau đó kiểm tra đáp ứng bù trừ và tính anion gap để phân biệt toan chuyển hóa có hay không có tăng anion-gap. Toan chuyển hóa có tăng anion-gap đơn thuần có thể do nhiều nguyên nhân nghiêm trọng như nhiễm toan lactic hoặc ngộ độc.
Từ khoá
- Metabolic acidosis: Toan chuyển hóa
- Anion gap: Khoảng trống anion
- Winter’s formula: Công thức Winter
- Lactic acidosis: Toan lactic
- Diabetic ketoacidosis: Toan ceton do đái tháo đường
- Alcoholic ketoacidosis: Toan ceton do rượu
- Salicylate poisoning: Ngộ độc salicylate
- Obtundation: Trạng thái trơ
- Hypocapnia: Giảm CO2 máu
- Compensatory hyperventilation: Tăng thông khí bù trừ