Hở eo và trượt đốt sống ở vận động viên trẻ em và thanh thiếu niên: Biểu hiện lâm sàng, hình ảnh và chẩn đoán

TÓM TẮT

Thuật ngữ – Hở eo đốt sống (Spondylolysis) là tình trạng khuyết (gãy hoặc phân tách) một bên hoặc hai bên tại eo đốt sống (pars interarticularis), thường xảy ra ở các đốt sống thắt lưng thấp, phổ biến nhất là L5 (hình 1, hình 3 và hình 2). Ở vận động viên trẻ, hở eo đốt sống thường là gãy do mỏi (fatigue fracture), nhưng cũng có thể do quá tải cấp tính.

Trượt đốt sống (Spondylolisthesis) là sự di lệch ra trước của thân đốt sống do khuyết hai bên cung sau, tình trạng này ít gặp hơn hở eo đốt sống. Trượt đốt sống được phân loại theo nguyên nhân và mức độ di lệch của thân đốt sống phía trên so với bờ trước của đốt sống phía dưới (hình 1). (Xem thêm mục ‘Định nghĩa, bệnh sinh và vị trí’ và ‘Phân loại’ ở dưới.)

Dịch tễ học và yếu tố nguy cơ – Hở eo đốt sống là nguyên nhân gây đau lưng phổ biến nhất có thể xác định rõ ràng ở vận động viên trẻ. Tình trạng này thường gặp ở những vận động viên tham gia các môn thể thao đòi hỏi vận động cột sống biên độ lớn, đặc biệt là động tác duỗi thắt lưng (bảng 1). Các vết gãy do mỏi trong hở eo đốt sống thường phát triển trong giai đoạn tăng trưởng dậy thì. Yếu tố di truyền, cùng với tình trạng yếu cơ hoặc kém linh hoạt (ví dụ: yếu cơ duỗi thắt lưng) có thể góp phần gây ra hở eo đốt sống và trượt đốt sống cấp tính. (Xem thêm mục ‘Dịch tễ học và yếu tố nguy cơ’ ở dưới.)

Trẻ em thường không có triệu chứng – Trẻ em phát triển hở eo đốt sống ở giai đoạn sớm thường không có triệu chứng; tình trạng này thường được phát hiện tình cờ khi chụp hình ảnh cột sống vì lý do khác. Biểu hiện này thường không dẫn đến biến chứng và không đáng ngại. (Xem thêm mục ‘Biểu hiện lâm sàng thường gặp’ ở dưới.)

Biểu hiện ở thanh thiếu niên – Các vận động viên thanh thiếu niên bị hở eo đốt sống cấp tính hoặc bán cấp thường khởi phát triệu chứng một cách âm thầm. Triệu chứng chính là đau thắt lưng khi hoạt động, đặc biệt là các hoạt động đòi hỏi duỗi thắt lưng. Ban đầu, cơn đau thường giảm khi vận động viên ngừng tập luyện hoặc thi đấu, nhưng nếu không được điều trị, đau có thể trầm trọng hơn và kéo dài ngay cả khi đã ngừng hoạt động. Đau về đêm ít gặp và khi xuất hiện, bác sĩ lâm sàng cần xem xét các nguyên nhân khác. Bệnh nhân trượt đốt sống thường có cơn đau lan tỏa vùng thắt lưng và lan xuống mông hoặc mặt sau chân. Cơn đau có thể đi kèm với các triệu chứng rễ, bao gồm dị cảm, tê hoặc cảm giác yếu chi.

Kết quả thăm khám – Hầu hết vận động viên thanh thiếu niên bị hở eo đốt sống hoặc trượt đốt sống cấp tính sẽ thấy đau khi duỗi thắt lưng; cơn đau thường tăng lên khi thực hiện động tác duỗi quá mức trong tư thế đứng một chân. Thông thường, các vận động viên hở eo đốt sống ít khi có điểm đau chói, trừ khi có kèm theo co thắt cơ. (Xem thêm mục ‘Khám thực thể’ ở dưới.)

Chẩn đoán hình ảnh – Chỉ định chẩn đoán hình ảnh có thể không cần thiết đối với những bệnh nhân không có các dấu hiệu toàn thân đáng ngại hoặc yếu tố biến chứng (ví dụ: sốt, đau về đêm, khiếu nại về thần kinh hoặc tiết niệu – sinh dục, hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch [ví dụ: glucocorticoid]), có cơn đau khởi phát gần đây và sẵn lòng ngừng tất cả các hoạt động gây khởi phát đau. Nếu đau kéo dài hơn vài tuần, X-quang quy ước thắt lưng tư thế trước-sau và nghiêng thường là các chỉ định đầu tiên. Nếu X-quang không phát hiện bất thường nhưng nghi ngờ lâm sàng về hở eo đốt sống vẫn còn, các phương pháp chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu (thường là MRI) sẽ được thực hiện. (Xem thêm mục ‘Chẩn đoán hình ảnh’ ở dưới.)

Tiếp cận đau lưng ở trẻ em – Cách tiếp cận chẩn đoán hở eo và trượt đốt sống thay đổi tùy theo độ tuổi bệnh nhân. Ở các vận động viên tiền dậy thì, đặc biệt là trẻ từ 6 hoặc 7 tuổi, tỷ lệ đau lưng thấp hơn nhiều so với vận động viên thanh thiếu niên. Khi đau lưng đáng kể xảy ra ở nhóm tuổi này, có thể tồn tại các nguyên nhân nguy hiểm (mặc dù hiếm gặp), do đó cần thực hiện khảo sát kỹ lưỡng hơn. Việc đánh giá những bệnh nhân này được thảo luận chi tiết trong một mục riêng. (Xem “Đau lưng ở trẻ em và thanh thiếu niên: Đánh giá” và “Đau lưng ở trẻ em và thanh thiếu niên: Nguyên nhân”.)

Tiếp cận chẩn đoán – Thanh thiếu niên trong giai đoạn dậy thì, đặc biệt là những em đang trong thời kỳ tăng trưởng nhanh, có nguy cơ cao bị hở eo hoặc trượt đốt sống. Ở những bệnh nhân này, chẩn đoán có thể dựa trên tiền sử đau thắt lưng tăng lên khi thực hiện các hoạt động duỗi thắt lưng. Nếu đau nặng hoặc kéo dài hơn vài tuần dù đã nghỉ ngơi, cần chụp X-quang quy ước. Nếu kết quả X-quang bình thường và không có dấu hiệu gợi ý bệnh lý nghiêm trọng khác (ví dụ: đau về đêm, triệu chứng thần kinh), có thể trì hoãn chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu để xác định chẩn đoán cuối cùng trong khi bệnh nhân nghỉ ngơi. Nếu triệu chứng vẫn tồn tại, sẽ thực hiện chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu, ưu tiên MRI. Cách tiếp cận tương tự cũng được áp dụng cho thanh thiếu niên lớn hơn và người trẻ tuổi. (Xem thêm mục ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)

Chỉ định chuyển phẫu thuật – Các chỉ định cần hội chẩn ngay với phẫu thuật viên cột sống bao gồm:

• Xuất hiện thiếu hụt vận động hoặc có bằng chứng của hội chứng chùm đuôi ngựa (ví dụ: són tiểu, tê vùng yên ngựa).
• Nghi ngờ nguyên nhân nhiễm trùng gây đau thắt lưng, chẳng hạn như viêm đĩa đệm hoặc áp xe.
• Hình ảnh học cho thấy một nguyên nhân bệnh lý khác gây đau lưng (ví dụ: u xương).

Các chỉ định hội chẩn phẫu thuật không khẩn cấp bao gồm: đau kháng trị do hở eo đốt sống dù đã điều trị bảo tồn thích hợp; trượt đốt sống tiến triển sang Độ II hoặc cao hơn (hình 1); và đau kéo dài dù đã điều trị bảo tồn thích hợp đối với trượt đốt sống Độ I mà không có bằng chứng tiến triển. (Xem thêm mục ‘Chỉ định chuyển phẫu thuật’ ở dưới.)

Chẩn đoán phân biệt – Các chẩn đoán thay thế có biểu hiện tương tự hở eo đốt sống hoặc trượt đốt sống cấp tính bao gồm thoát vị đĩa đệm thắt lưng, mất ổn định khớp cùng chậu và các bệnh lý cột sống khác (ví dụ: nhiễm trùng, u). (Xem thêm mục ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)