TÓM TẮT
Nguyên nhân – Hạ đường huyết do giả tạo (factitious hypoglycemia) là kết quả của việc sử dụng insulin hoặc các thuốc kích thích tiết insulin (sulfonylurea, meglitinides), không bao gồm metformin hoặc các thuốc điều trị đái tháo đường khác không gây hạ đường huyết. (Xem thêm phần ‘Căn nguyên’ ở dưới.)
Đặc điểm lâm sàng – Những bệnh nhân không mắc đái tháo đường gặp tình trạng hạ đường huyết do giả tạo có thể biểu hiện một hội chứng lâm sàng tương tự như insulinoma. Ở bệnh nhân đái tháo đường, hạ đường huyết do giả tạo có thể xuất hiện thành các đợt tái diễn dù đã giảm liều insulin hoặc thậm chí đã ngừng điều trị insulin. (Xem thêm phần ‘Đặc điểm lâm sàng’ ở dưới và “Hạ đường huyết ở người trưởng thành không mắc đái tháo đường: Biểu hiện lâm sàng, nguyên nhân và chẩn đoán”, phần ‘Biểu hiện lâm sàng’.)
Đánh giá chẩn đoán
Thời điểm cân nhắc – Cần xem xét khả năng hạ đường huyết do giả tạo ở mọi bệnh nhân đang được đánh giá rối loạn hạ đường huyết. Nghi ngờ lâm sàng đặc biệt đặt ra khi bệnh nhân có điều kiện tiếp cận với insulin hoặc các thuốc hạ đường huyết khác, hoặc khi tình trạng hạ đường huyết xảy ra ngẫu nhiên, không liên quan đến bữa ăn hay thời gian nhịn ăn. (Xem thêm phần ‘Khi nào cân nhắc chẩn đoán’ ở dưới.)
Đánh giá ban đầu – Việc khai thác kỹ tiền sử lâm sàng và tiền sử dùng thuốc đóng vai trò then chốt trong đánh giá ban đầu. Cần xác định và kiểm tra trực tiếp tất cả các loại thuốc, bao gồm cả các chế phẩm thảo dược hoặc các sản phẩm không kê đơn (bảng 1). (Xem thêm phần ‘Đánh giá ban đầu’ ở dưới.)
Xét nghiệm cận lâm sàng
Xét nghiệm sinh hóa – Chẩn đoán hạ đường huyết do giả tạo thường được xác lập bằng cách ghi nhận tình trạng hạ đường huyết, đồng thời định lượng nồng độ các chất sau trong huyết tương:
- Insulin
- C-peptide
- Proinsulin
- Các thuốc kích thích tiết insulin (sulfonylurea và meglitinides)
Đối với hầu hết bệnh nhân, quá trình đánh giá này có thể được thực hiện trong một đợt hạ đường huyết tự phát hoặc thông qua thử nghiệm có giám sát (sơ đồ 1). (Xem thêm phần ‘Các xét nghiệm sinh hóa’ ở dưới.)
Ở những bệnh nhân đái tháo đường đang điều trị bằng insulin hoặc thuốc kích thích tiết insulin đường uống, việc xác nhận hạ đường huyết do giả tạo có thể rất khó khăn. Chẩn đoán đòi hỏi phải đánh giá trong điều kiện kiểm soát, nơi bệnh nhân được theo dõi và quan sát chặt chẽ. (Xem thêm “Hạ đường huyết ở người trưởng thành không mắc đái tháo đường: Xác định nguyên nhân”, phần ‘Thử nghiệm có giám sát’.)
Phiên giải kết quả – Bệnh nhân bị insulinoma, hạ đường huyết tự miễn hoặc hạ đường huyết do thuốc kích thích tiết insulin có thể có nồng độ insulin, C-peptide và proinsulin huyết tương cao hơn hoặc nằm trong khoảng tham chiếu lúc nhịn ăn khi có hạ đường huyết được xác nhận. Việc phát hiện sulfonylurea hoặc meglitinide trong huyết tương giúp xác nhận chẩn đoán hạ đường huyết do giả tạo (bảng 2, sơ đồ 2 và sơ đồ 3).
Ngược lại, ở bệnh nhân hạ đường huyết do giả tạo do sử dụng insulin, nồng độ insulin huyết tương thường tăng cao (thường trên 100 microU/mL [600 pmol/L]), trong khi nồng độ C-peptide và proinsulin huyết tương bị ức chế, thường gần với giới hạn phát hiện dưới của xét nghiệm. Tuy nhiên, trong trường hợp hạ đường huyết do các insulin analog tổng hợp (ví dụ: glargine, detemir, lispro, aspart), nồng độ insulin có thể thấp tùy thuộc vào phương pháp xét nghiệm insulin được sử dụng. Nghi ngờ lâm sàng sẽ định hướng cho các xét nghiệm tiếp theo nhằm tìm các loại insulin analog khác nhau. (Xem thêm phần ‘Phân biệt hạ đường huyết giả tạo với các nguyên nhân khác’ ở dưới.)
Xử trí – Xử trí cấp cứu hạ đường huyết do giả tạo tương tự như xử trí hạ đường huyết trong điều trị đái tháo đường. Điều trị dài hạn cho hạ đường huyết do giả tạo tập trung vào việc thay đổi hành vi. (Xem thêm phần ‘Xử trí’ ở dưới và “Hạ đường huyết ở người trưởng thành mắc đái tháo đường”, phần ‘Đảo ngược tình trạng hạ đường huyết’.)