TÓM TẮT
Các nhóm phản ứng bất lợi với thực phẩm – Phản ứng bất lợi với thực phẩm có thể được chia thành phản ứng dị ứng và phản ứng không do dị ứng. Dị ứng thực phẩm được định nghĩa rộng là một phản ứng miễn dịch với thực phẩm, trong đó có thể phân biệt thêm thành cơ chế qua trung gian immunoglobulin E (IgE) và cơ chế không qua trung gian IgE. Các phản ứng qua trung gian IgE có thể tiến triển thành sốc phản vệ đe dọa tính mạng và cần được xác định chính xác. (Xem ‘Tổng quan’ ở dưới.)
Phản ứng dị ứng:
- Dị ứng thực phẩm qua trung gian IgE – Các phản ứng qua trung gian IgE đặc trưng bởi các dấu hiệu và triệu chứng điển hình, khởi phát nhanh sau khi ăn thực phẩm (bảng 2). Các triệu chứng ngoài đường tiêu hóa rất phổ biến và đôi khi là triệu chứng duy nhất (ví dụ: mày đay). Sự kết hợp của các dấu hiệu và triệu chứng sau đây là điển hình: buồn nôn, nôn, đau bụng co thắt, tiêu chảy, đỏ bừng mặt, ngứa, mày đay, sưng môi, mặt hoặc họng, khò khè, choáng váng hoặc ngất. Mặc dù bất kỳ loại thực phẩm nào cũng có thể gây dị ứng qua trung gian IgE, nhưng sữa bò, trứng gà, lúa mì, đậu nành, lạc, các loại hạt cây, cá, động vật giáp xác và vừng là 9 nguyên nhân phổ biến nhất. (Xem ‘Dị ứng qua trung gian IgE’ ở dưới.)
- Dị ứng thực phẩm không qua trung gian IgE – Dị ứng thực phẩm không qua trung gian IgE thường biểu hiện bằng các triệu chứng bán cấp hoặc mạn tính, khu trú tại đường tiêu hóa như buồn nôn, nôn, đau bụng co thắt và tiêu chảy. Tiền sử bệnh thường không đủ để phân biệt với các rối loạn không do dị ứng, trừ khi bệnh nhân biểu hiện một trong số các hội chứng đã được công nhận rõ ràng. (Xem ‘Các thể dị ứng thực phẩm khác’ ở dưới.)
Phản ứng không do dị ứng – Các phản ứng bất lợi không do dị ứng với thực phẩm có biểu hiện tương tự như dị ứng thực phẩm, bao gồm một loạt các rối loạn về giải phẫu, độc tính, chuyển hóa và/hoặc nhiễm trùng (bảng 1). Các phản ứng này không liên quan đến sốc phản vệ và thường không đe dọa tính mạng. (Xem ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)
Tiền sử bệnh – Việc khai thác tiền sử đóng vai trò then chốt trong đánh giá bệnh nhân nghi ngờ dị ứng thực phẩm. Một số câu hỏi cụ thể đặc biệt hữu ích để thu thập thông tin quan trọng. Mục tiêu chính của việc khai thác tiền sử là xác định xem có dị ứng thực phẩm hay không, nếu có thì là loại dị ứng nào và thực phẩm nào là nguyên nhân gây bệnh. Tiền sử sau đó được sử dụng để định hướng các xét nghiệm và biện giải kết quả. (Xem ‘Vai trò của tiền sử trong đánh giá’ và ‘Các câu hỏi then chốt cụ thể’ ở dưới.)
Khám lâm sàng – Khám lâm sàng nên tập trung vào các dấu hiệu của phản ứng dị ứng nếu bệnh nhân được đánh giá trong giai đoạn cấp, hoặc các dấu hiệu đặc trưng của bệnh dị ứng nếu bệnh nhân có các triệu chứng mạn tính. (Xem ‘Khám lâm sàng’ ở dưới.)
Khi nào cần chuyển tuyến – Việc chuyển tuyến đến chuyên gia dị ứng được chỉ định khi nghi ngờ dị ứng thực phẩm qua trung gian IgE. Test lẩy da là bước tiếp theo được ưu tiên trong hầu hết các trường hợp và chỉ nên được thực hiện bởi chuyên gia dị ứng; tuy nhiên, bác sĩ tổng quát có thể chỉ định các xét nghiệm in vitro nếu tiền sử gợi ý một hoặc một vài thực phẩm nghi ngờ. Việc tìm kiếm thực phẩm gây bệnh bằng các bảng xét nghiệm in vitro sàng lọc diện rộng hiếm khi mang lại hiệu quả và không nên thực hiện. (Xem ‘Vai trò của bác sĩ tổng quát’ ở dưới.)
Việc chẩn đoán và xử trí dị ứng thực phẩm không qua trung gian IgE thường cần sự phối hợp của cả bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và bác sĩ dị ứng. Các xét nghiệm của bác sĩ tiêu hóa có thể bao gồm xét nghiệm máu, xét nghiệm phân, nội soi dạ dày, nội soi đại tràng và sinh thiết niêm mạc. (Xem ‘Chuyển tuyến’ ở dưới.)
Tiếp cận xử trí chung – Xử trí tức thời cho bệnh nhân nghi ngờ dị ứng thực phẩm bao gồm các hướng dẫn cụ thể về việc kiêng thực phẩm và điều trị các phản ứng có thể xảy ra sau khi tiếp xúc vô ý. Việc kê đơn epinephrine cho bệnh nhân đã từng hoặc có nguy cơ gặp phản ứng hệ thống/sốc phản vệ phải đi kèm với hướng dẫn rõ ràng về cách sử dụng thiết bị cũng như các triệu chứng chỉ định dùng thuốc. Các phương pháp xử trí này được thảo luận chi tiết hơn trong các phần riêng biệt. (Xem ‘Điều trị từ bác sĩ tổng quát’, ‘Thông tin cho bệnh nhân’, “Quản lý dị ứng thực phẩm: Kiêng khem” và “Kê đơn epinephrine để tự điều trị sốc phản vệ”.)