Rối loạn vận động nhung mao nguyên phát (hội chứng nhung mao bất động)

TÓM TẮT

Định nghĩa – Loạn vận động lông chuyển nguyên phát (PCD), hay còn gọi là hội chứng lông chuyển bất động, bao gồm một nhóm các bất thường về lông chuyển như: mất vận động, loạn vận động hoặc không phát triển lông chuyển. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng ho mạn tính, giãn phế quản, viêm mũi xoang mạn tính và viêm tai giữa tái diễn (hình 2). (Xem phần ‘Giới thiệu’ ở dưới.)

Di truyền học – Trong hầu hết các trường hợp, PCD di truyền theo quy luật lặn trên nhiễm sắc thể thường. Nhiều đột biến gây bệnh PCD đã được mô tả, bao gồm các đột biến ở cánh tay dynein ngoài của sợi trục (DNAH5, DNAH9, DNAH12, DNAI1), cánh tay dynein trong (DNALI1), các protein lắp ráp (DNAAF3) và các nan hoa xuyên tâm (RЅPH4A, RSPΗ9). Khoảng 50% bệnh nhân PCD có tình trạng đảo ngược phủ tạng. (Xem phần ‘Di truyền học’ và ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)

Đánh giá chẩn đoán – Thường cần phối hợp nhiều xét nghiệm để chẩn đoán chính xác PCD (sơ đồ 1). Cần nghi ngờ cao lâm sàng đối với PCD khi bệnh nhân có tiền sử suy hô hấp sơ sinh, ho có đờm khởi phát sớm và kéo dài, ngạt mũi và chảy mũi mạn tính, viêm tai giữa mạn tính và/hoặc bất thường về định hướng phủ tạng (ví dụ: đảo ngược phủ tạng hoặc không rõ vị trí), trong điều kiện đã loại trừ xơ nang hoặc sinh non (bảng 1). (Xem phần ‘Đối tượng cần đánh giá’ ở dưới.)

Đo nồng độ nitric oxide trong mũi (nNO) là một xét nghiệm sàng lọc ban đầu hữu ích cho bệnh nhân từ 5 tuổi trở lên khi nghi ngờ PCD. Một xét nghiệm sàng lọc khác là đánh giá khả năng thanh thải nhầy lông chuyển, tuy nhiên phương pháp này chưa được chuẩn hóa và thời gian thanh thải saccharin không có độ tin cậy cao. Đối với nam giới trưởng thành, phân tích tinh dịch là một lựa chọn cân nhắc. Trong một số trường hợp đặc biệt, nNO thấp kết hợp với các đặc điểm lâm sàng điển hình gợi ý khả năng cao bệnh nhân mắc PCD. Các xét nghiệm xác nhận sẽ giúp loại trừ các tình trạng suy giảm miễn dịch đôi khi cũng gây giảm nNO, đồng thời giúp phân loại chi tiết hơn thể PCD. (Xem phần ‘Đánh giá ban đầu bằng nitric oxide trong mũi’ ở dưới.)

Chẩn đoán xác định – Chẩn đoán xác định thường dựa trên xét nghiệm di truyền, xác định bất thường lông chuyển thông qua phân tích video hiển vi tốc độ cao (HSVA) hoặc hiển vi điện tử truyền qua (TEM) để quan sát các khiếm khuyết cấu trúc siêu vi cụ thể (bảng 3). Các xét nghiệm này yêu cầu sinh thiết niêm mạc mũi hoặc phế quản và chỉ thực hiện được tại các trung tâm chuyên sâu. (Xem phần ‘Xét nghiệm bổ sung hoặc xác nhận’ ở dưới.)

Xét nghiệm di truyền ngày càng đóng vai trò quan trọng và đang trở thành bước đầu tiên trong xác nhận chẩn đoán PCD, đặc biệt khi có sẵn các bảng xét nghiệm mở rộng (>12 gen) hoặc giải trình tự toàn bộ hệ gen. (Xem phần ‘Xét nghiệm di truyền’ ở dưới.)

HSVA và/hoặc TEM là những xét nghiệm thay thế để xác nhận chẩn đoán PCD. (Xem phần ‘Vận động và cấu trúc siêu vi lông chuyển’ ở dưới.)

Giảm thiểu nhiễm trùng hô hấp – Các can thiệp nhằm cải thiện khả năng thanh thải dịch tiết và giảm nhiễm trùng hô hấp bao gồm vật lý trị liệu ngực hàng ngày và điều trị kịp thời các đợt nhiễm trùng hô hấp.

Đối với bệnh nhân nhiễm trùng hô hấp tái diễn hoặc có các triệu chứng hô hấp mức độ trung bình đến nặng kéo dài, chúng tôi khuyến cáo sử dụng thường xuyên nước muối (ưu trương) phun khí dung (Khuyến cáo 2C). Thuốc được dùng hai lần mỗi ngày trước khi thực hiện các kỹ thuật làm sạch đường thở; thuốc giãn phế quản xịt/hít được dùng trước khi phun nước muối. Hiện nay, vai trò của các thuốc long đờm vẫn chưa được xác lập rõ ràng. (Xem phần ‘Điều trị’ ở dưới và “Giãn phế quản ở trẻ em không bị xơ nang: Điều trị” và “Giãn phế quản ở người lớn: Duy trì sức khỏe phổi”.)

Đối với bệnh nhân từ 7 tuổi trở lên có các đợt cấp giãn phế quản thường xuyên (ví dụ: cần dùng kháng sinh ít nhất 30 ngày trong hai năm trước đó), chúng tôi khuyến cáo điều trị duy trì bằng azithromycin (250 mg cho cân nặng <40 kg hoặc 500 mg cho cân nặng ≥40 kg, dùng ba lần một tuần) (Khuyến cáo 2B). Ngược lại, với những bệnh nhân giãn phế quản mức độ nhẹ, có thể theo dõi và chỉ dùng kháng sinh khi có các đợt cấp. Cần loại trừ nhiễm mycobacteria không điển hình (NTM) trước khi bắt đầu điều trị bằng azithromycin. (Xem phần ‘Giãn phế quản’ ở dưới.)

Các vấn đề phối hợp – Bệnh nhân PCD thường gặp tình trạng viêm tai giữa tiết dịch (OME) mạn tính, các đợt viêm tai giữa cấp tái diễn và giảm thính lực đi kèm. Việc đặt ống thông hòm nhĩ (PET) thường được chỉ định phù hợp cho bệnh nhân giảm thính lực và/hoặc chậm nói do OME mạn tính (vấn đề này được thảo luận chi tiết trong một phần riêng). (Xem phần ‘Viêm tai giữa tiết dịch’ ở dưới và “Viêm tai giữa tiết dịch ở trẻ em: Điều trị”, mục ‘Ống thông hòm nhĩ’.)

Viêm mũi xoang là đặc điểm điển hình của PCD, xuất hiện ở gần 100% bệnh nhân, thường kèm theo polyp mũi; việc quản lý tuân theo các phác đồ điều trị chuẩn cho viêm mũi xoang mạn tính có polyp mũi. (Xem phần ‘Điều trị’ ở dưới.)

Vì tình trạng bất động (hoặc loạn vận động) lông chuyển thường liên quan đến sự bất thường trong vận động của tinh trùng, bệnh nhân nam cần được thông báo về khả năng vô sinh và được đề nghị phân tích tinh dịch. Bệnh nhân nữ mắc PCD cũng có thể bị giảm khả năng sinh sản. Các kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm, đặc biệt là tiêm tinh trùng vào bào tương trứng (ICSI), đã cho hiệu quả trong những trường hợp này. (Xem phần ‘Điều trị’ ở dưới.)

Chăm sóc hỗ trợ – Hút thuốc khiến chức năng phổi suy giảm nhanh hơn, do đó việc tư vấn cai thuốc lá là thiết yếu. Khuyến cáo tiêm phòng cúm và phế cầu khuẩn phù hợp với độ tuổi và theo mùa. (Xem phần ‘Điều trị’ ở dưới.)

Tiên lượng tự nhiên – Những người mắc loạn vận động lông chuyển nguyên phát nhìn chung vẫn có thể duy trì cuộc sống năng động và có tuổi thọ bình thường. Tốc độ suy giảm chức năng phổi ở PCD chậm hơn nhiều so với bệnh xơ nang. (Xem phần ‘Điều trị’ ở dưới.)