Nguyên nhân, biểu hiện lâm sàng và chẩn đoán sa sút trí tuệ do mạch máu

TÓM TẮT

Định nghĩa – Suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ do mạch máu (VCID) bao gồm các hội chứng gây ra bởi bệnh lý mạch máu não hoặc tình trạng giảm lưu lượng máu não, hoặc những trường hợp mà bệnh lý mạch máu não/giảm lưu lượng máu não là một yếu tố gây bệnh góp phần. (Xem thêm mục ‘Định nghĩa’ ở dưới.)

Dịch tễ học – Bệnh lý mạch máu là nguyên nhân hoặc yếu tố góp phần trong 25% đến 50% các trường hợp sa sút trí tuệ, và sa sút trí tuệ do mạch máu là loại sa sút trí tuệ phổ biến thứ hai. (Xem thêm mục ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)

Cơ chế bệnh sinh – VCID gây ra bởi các bệnh lý của hệ mạch máu não và hệ tim mạch, bao gồm tình trạng giảm tưới máu và thuyên tắc từ tim.

Bất kỳ nguyên nhân nào gây đột quỵ nhồi máu não, xuất huyết nội sọ hoặc xuất huyết dưới nhện đều có thể dẫn đến sa sút trí tuệ do mạch máu nếu tổn thương não đủ nghiêm trọng (bảng 1). Ngoài ra, bệnh lý mạch máu nhỏ trong não đóng vai trò then chốt trong gánh nặng của sa sút trí tuệ do mạch máu. (Xem thêm mục ‘Nguyên nhân và sinh lý bệnh’ ở dưới.)

Hội chứng lâm sàng – Có hai hội chứng chính của sa sút trí tuệ do mạch máu:

• Sa sút trí tuệ sau đột quỵ – Những bệnh nhân này có sự suy giảm nhận thức theo kiểu bậc thang sau một đợt đột quỵ đã được chẩn đoán lâm sàng. Đặc điểm nhận thức thường nổi bật bởi sự suy giảm chức năng điều hành, trong khi trí nhớ phân đoạn đôi khi ít bị ảnh hưởng hơn. Tình trạng này có thể đi kèm với các dấu hiệu vỏ não khác của đột quỵ như mất ngôn ngữ (aphasia) và mất thực dụng (apraxia). (Xem thêm mục ‘Sa sút trí tuệ sau đột quỵ’ ở dưới.)
• Sa sút trí tuệ do mạch máu không có đột quỵ gần đây – Những bệnh nhân này có sự suy giảm nhận thức tiến triển hoặc theo kiểu bậc thang, với sự suy giảm rõ rệt về chức năng điều hành và tốc độ xử lý thông tin. Hình ảnh học não bộ cho thấy bằng chứng của bệnh lý mạch máu não. (Xem thêm mục ‘Sa sút trí tuệ do mạch máu không có đột quỵ gần đây’ ở dưới.)

Đánh giá – Việc đánh giá bệnh nhân nghi ngờ sa sút trí tuệ do mạch máu nên tập trung vào mức độ và đặc điểm suy giảm nhận thức, tiền sử đột quỵ, các yếu tố nguy cơ và nguyên nhân gây đột quỵ hoặc bệnh lý mạch máu não thầm lặng, cũng như sự hiện diện của các đặc điểm lâm sàng hoặc dấu ấn sinh học (biomarkers) của các bệnh thoái hóa thần kinh khác có thể là nguyên nhân thay thế hoặc đồng hành gây sa sút trí tuệ. (Xem thêm mục ‘Đánh giá’ ở dưới.)

Chẩn đoán hình ảnh não, thường là MRI, cần được thực hiện để xác định các bệnh lý mạch máu não thầm lặng không được nhận biết trên lâm sàng nhưng góp phần gây suy giảm nhận thức, đồng thời hữu ích trong việc xác nhận tình trạng nhồi máu hoặc xuất huyết ở bệnh nhân có tiền sử đột quỵ (hình 1). (Xem thêm mục ‘Chẩn đoán hình ảnh thần kinh’ ở dưới.)

Chẩn đoán – Trong hầu hết các trường hợp, tiền sử lâm sàng và hình ảnh học thần kinh là đủ để chẩn đoán lâm sàng sa sút trí tuệ do mạch máu, bệnh Alzheimer (AD), hoặc sa sút trí tuệ do đa nguyên nhân (bao gồm cả bệnh lý mạch máu và AD). Nhiều tổ chức đã công bố các tiêu chuẩn chẩn đoán đồng thuận cho sa sút trí tuệ do mạch máu (bảng 3). Ba yếu tố phổ biến bao gồm (xem thêm mục ‘Chẩn đoán’ ở dưới):

• Phân loại VCID thành suy giảm nhận thức nhẹ do mạch máu (MCI) hoặc sa sút trí tuệ do mạch máu.
• Yêu cầu xác định bệnh lý mạch máu não thông qua tiền sử đột quỵ hoặc thông qua hình ảnh học phát hiện bệnh lý mạch máu não thầm lặng.
• Đánh giá rằng bệnh lý mạch máu não đủ để gây ra tình trạng suy giảm nhận thức.

Chẩn đoán phân biệt – Chẩn đoán phân biệt sa sút trí tuệ do mạch máu bao gồm các nguyên nhân khác gây suy giảm nhận thức mắc phải ở người cao tuổi, chẳng hạn như bệnh Alzheimer (AD), bệnh thể Lewy và não úng thủy áp lực bình thường (NPH).

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nhiều trường hợp sa sút trí tuệ là do đa nguyên nhân, trong đó bệnh lý mạch máu là một trong những yếu tố góp phần phổ biến nhất. (Xem thêm mục ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)