Rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ em và trẻ vị thành niên: Can thiệp hành vi và giáo dục

TÓM TẮT

Mục tiêu can thiệp – Người mắc ASD có những biểu hiện khác nhau về chức năng hành vi và xã hội. Mục tiêu bao trùm của trị liệu là tối đa hóa chức năng, hướng trẻ tới sự độc lập và nâng cao chất lượng cuộc sống. Các mục tiêu cụ thể bao gồm cải thiện các triệu chứng cốt lõi và kỹ năng thích ứng, giảm thiểu các hành vi tiêu cực, kiểm soát triệu chứng của các rối loạn đồng mắc, đồng thời thúc đẩy khả năng nhận thức và kết quả học tập. (Xem thêm ‘Mục tiêu can thiệp’ ở dưới.)

Tiếp cận chung – Các can thiệp giáo dục và hành vi nhắm vào triệu chứng cốt lõi và các triệu chứng khác có thể khác nhau, nhưng cần được tùy chỉnh theo nhu cầu cụ thể của từng cá nhân. Trị liệu sớm và chuyên sâu thường mang lại kết quả tốt hơn. Việc theo dõi đáp ứng điều trị và nhấn mạnh vào việc vận dụng các chiến lược can thiệp vào sinh hoạt hàng ngày cũng như các môi trường khác nhau là rất quan trọng.

Tại Hoa Kỳ, đối với trẻ mắc ASD dưới 3 tuổi (ở một số bang là dưới 5 tuổi), cả can thiệp giáo dục và can thiệp trực tiếp đều được cung cấp bởi các chương trình giáo dục sớm do chính phủ tài trợ. Đối với trẻ độ tuổi đến trường và thanh thiếu niên, các can thiệp có thể diễn ra trong môi trường học đường hoặc ngoài trường học, như một phần của liệu trình được bảo hiểm chi trả hoặc kết hợp cả hai. Các lâm sàng viên có thể hỗ trợ gia đình xác định chương trình nào là phù hợp (bảng 1). (Xem thêm ‘Tổng quan về các chương trình can thiệp’ ở dưới.)

Can thiệp cho các triệu chứng cốt lõi – Các can thiệp nhắm vào triệu chứng cốt lõi của ASD bao gồm phân tích hành vi ứng dụng (ABA), các can thiệp hành vi mục tiêu, can thiệp phát triển và quan hệ, đào tạo cha mẹ/người chăm sóc và hướng dẫn kỹ năng xã hội (bảng 2). Những can thiệp này nhằm củng cố các hành vi tích cực, giảm thiểu hành vi không mong muốn và cải thiện các kỹ năng phát triển cũng như kỹ năng xã hội. (Xem thêm ‘Can thiệp cho các triệu chứng cốt lõi’ ở dưới.)

Các can thiệp khác

• Can thiệp giao tiếp – Các can thiệp này giải quyết những thiếu hụt về ngôn ngữ và giao tiếp xã hội, bao gồm trị liệu ngôn ngữ và lời nói truyền thống, các chiến lược dựa trên hành vi, chiến lược giao tiếp tăng cường và các hỗ trợ trực quan. (Xem thêm ‘Can thiệp giao tiếp’ ở dưới.)

• Trị liệu hoạt động – Trị liệu hoạt động truyền thống thường được sử dụng để cải thiện các thiếu hụt về kỹ năng vận động tinh và chức năng thích ứng. Vai trò của tích hợp cảm giác trong điều trị ASD hiện vẫn chưa rõ ràng. (Xem thêm ‘Trị liệu hoạt động’ ở dưới.)

• Can thiệp cho các bệnh lý tâm thần đồng mắc – Người mắc ASD có tỷ lệ cao mắc các bệnh lý tâm thần đồng mắc, bao gồm các rối loạn khí sắc và chú ý. Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) là một can thiệp đã được khẳng định để quản lý các bệnh lý đồng mắc này và cần được điều chỉnh phù hợp với nhu cầu của từng cá nhân. (Xem thêm ‘Can thiệp cho các bệnh lý tâm thần đồng mắc’ ở dưới.)

Xem xét theo độ tuổi

• Trẻ tập đi và trẻ mẫu giáo – Can thiệp sớm cho trẻ tập đi (dưới 3 tuổi) và trẻ mẫu giáo (từ 3 đến 5 tuổi) đóng vai trò quan trọng. Mặc dù nhiều can thiệp nêu trên có thể áp dụng cho trẻ nhỏ, một số mô hình đã được phát triển dành riêng cho trẻ tập đi (dưới 3 tuổi) (bảng 2). Các can thiệp cho trẻ nhỏ nên tập trung vào điều chỉnh hành vi, cải thiện kỹ năng giao tiếp và xã hội trong môi trường tự nhiên với sự tham gia của cha mẹ/người chăm sóc. Một số trẻ có thể cần các can thiệp có cấu trúc chặt chẽ hơn. (Xem thêm ‘Trẻ tập đi và trẻ mẫu giáo’ ở dưới.)

• Trẻ độ tuổi đến trường và thanh thiếu niên – Đối với trẻ độ tuổi đến trường và thanh thiếu niên mắc ASD (ví dụ: trên 5 tuổi), các can thiệp hành vi và giáo dục cũng nên nhắm vào các triệu chứng cốt lõi và triệu chứng mục tiêu theo phương pháp tiếp cận cá nhân hóa như đã mô tả ở trên. Các chương trình can thiệp cho trẻ lớn và thanh thiếu niên nên tập trung vào việc đạt được năng lực xã hội, điều chỉnh hành vi và cảm xúc, cũng như các kỹ năng nghề nghiệp và thích ứng chức năng cần thiết để độc lập. Các can thiệp thường được triển khai trong nhiều môi trường khác nhau (bảng 1). (Xem thêm ‘Trẻ độ tuổi đến trường và thanh thiếu niên’ và ‘Hỗ trợ đa môi trường (TEACCH)’ ở dưới.)

• Lập kế hoạch chuyển tiếp – Việc lập kế hoạch chuyển tiếp từ các hoạt động dành cho trẻ em sang các hoạt động dành cho người trưởng thành nên bắt đầu từ giai đoạn đầu tuổi thiếu niên và phải được đưa vào Chương trình Giáo dục Cá nhân (IEP). Quá trình lập kế hoạch chuyển tiếp toàn diện cần có sự phối hợp giữa học sinh, cha mẹ, giáo viên, cơ sở y tế quản lý (medical home) và các cơ quan cộng đồng (bảng 3). (Xem thêm ‘Lập kế hoạch chuyển tiếp’ ở dưới.)