Bệnh lý do độ cao: Những lưu ý đặc thù ở trẻ em

TÓM TẮT

Độ cao và nguy cơ mắc bệnh do độ cao (HAI) – Nguy cơ mắc HAI phụ thuộc vào cơ địa của từng cá nhân, tốc độ leo cao và độ cao đạt được. Việc leo lên độ cao trên 2500 m (8200 feet) có thể dẫn đến HAI ở trẻ em. Tuy nhiên, hầu hết trẻ khỏe mạnh đều thích nghi tốt mà không gặp các tác động nghiêm trọng khi ở độ cao dưới 3500 m (11,480 feet). (Xem thêm phần ‘Bệnh do độ cao ở trẻ em’ ở dưới.)

Yếu tố nguy cơ của HAI – Những trẻ có nguy cơ cao mắc HAI nghiêm trọng bao gồm các đối tượng sau (xem thêm phần ‘Yếu tố nguy cơ’, ‘Phù não do độ cao’ và ‘Tăng áp động mạch phổi do độ cao’ ở dưới):

• Trẻ sơ sinh dưới 6 tuần tuổi.
• Trẻ dưới 1 tuổi có tiền sử cần hỗ trợ oxy hoặc tăng áp động mạch phổi, bao gồm cả trẻ sinh non.
• Trẻ sống ở vùng rất cao và di chuyển xuống vùng thấp tạm thời.
• Trẻ mắc hội chứng Down, bệnh tim bẩm sinh, xơ nang hoặc các vấn đề thần kinh cơ gây ảnh hưởng đến thông khí.

Say núi cấp tính (AMS)

Biểu hiện lâm sàng – Biểu hiện lâm sàng của AMS ở trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh thường không điển hình, bao gồm: giảm hoạt động vui chơi, da xanh xao, quấy khóc, ngủ kém, nôn và chán ăn (bảng 5). Cần duy trì sự nghi ngờ lâm sàng cao để phát hiện bệnh. (Xem thêm phần ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)

Triệu chứng AMS ở trẻ lớn và thanh thiếu niên tương tự như ở người lớn. Triệu chứng phổ biến nhất là đau đầu, có thể đi kèm hoặc theo sau bởi khó thở, chóng mặt, ngủ kém, chán ăn, mệt mỏi, buồn nôn và nôn. (Xem phần “Say núi cấp tính và phù não do độ cao”, mục ‘Đặc điểm lâm sàng”.)

Chẩn đoán – Chẩn đoán AMS dựa trên các biểu hiện lâm sàng điển hình xuất hiện trong vòng 24 giờ sau khi lên cao mà không có bằng chứng của nguyên nhân khác (ví dụ: viêm tai giữa, viêm phổi hoặc bệnh lý do virus). Đối với trẻ chưa biết nói, AMS là một chẩn đoán loại trừ. Sự cải thiện các triệu chứng sau khi thở oxy hỗ trợ (ví dụ: 2 đến 4 L/phút qua canula mũi trong 15 đến 20 phút) hoặc khi di chuyển xuống vùng thấp một thời gian ngắn sẽ giúp củng cố chẩn đoán nếu không tìm thấy nguyên nhân khác. (Xem thêm phần ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)

Điều trị – Trẻ mắc AMS được điều trị dựa trên mức độ nghiêm trọng của triệu chứng theo các nguyên tắc tương tự như ở người lớn (bảng 3). (Xem thêm phần ‘Điều trị’ ở dưới.)

Phù phổi do độ cao (HAPE)

Biểu hiện lâm sàng – Mặc dù hiếm gặp ở trẻ nhỏ, HAPE biểu hiện bằng tình trạng suy hô hấp tiến triển trong vòng 1 đến 2 ngày, nhưng cũng có thể diễn tiến cấp tính hơn. Ở một số trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh, các dấu hiệu ban đầu có thể không bao gồm thở nhanh, nhưng độ bão hòa oxy luôn thấp hơn so với giá trị bình thường ở độ cao đó (bảng 4). Triệu chứng HAPE ở trẻ lớn và thanh thiếu niên tương tự như người lớn: khó thở, thở nhanh, rale phổi và ho khạc đờm bọt màu rỉ sắt. (Xem thêm phần ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)

Chẩn đoán – Chẩn đoán HAPE dựa trên các biểu hiện lâm sàng điển hình xuất hiện 1 đến 2 ngày sau khi tiếp xúc với độ cao mà không có bằng chứng của nguyên nhân khác (ví dụ: viêm phổi). Nếu chụp X-quang ngực, kết quả sẽ cho thấy những thay đổi kẽ lan tỏa phù hợp với phù phổi không do tim. (Xem thêm phần ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)

Điều trị – Trẻ mắc HAPE cần được thở oxy hỗ trợ ngay lập tức, di chuyển xuống vùng thấp hoặc phối hợp cả hai. Trong tình huống cấp cứu không có oxy hoặc không thể di chuyển xuống thấp, điều trị thuốc bằng nifedipine (≥50 kg) hoặc amlodipine (<50 kg hoặc <17 tuổi) có thể đem lại hiệu quả (bảng 3). (Xem thêm phần ‘Điều trị’ ở dưới.)

Phòng ngừa AMS và HAPE – Thích nghi với độ cao và leo cao chậm là những phương pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa AMS và HAPE ở trẻ khỏe mạnh. (Xem thêm phần ‘Phòng ngừa và dự phòng bằng thuốc’ và ‘Phòng ngừa’ ở dưới.)

Trẻ khỏe mạnh nên leo lên các vùng rất cao (trên 3500 m [11,480 feet]) một cách chậm rãi và chỉ khi có khả năng di chuyển xuống thấp nhanh chóng nếu xảy ra sự cố. (Xem thêm phần ‘Khuyến cáo về việc leo cao’ ở dưới.)

Tư vấn du lịch cho phụ huynh – Trẻ khỏe mạnh thường thích nghi tốt khi di chuyển lên cao và hiếm khi gặp các tình trạng HAI nghiêm trọng. Bác sĩ lâm sàng nên tư vấn cho cha mẹ rằng các khu nghỉ dưỡng thường có đội ngũ y tế chuyên môn về các vấn đề liên quan đến độ cao, đây là nguồn hỗ trợ tuyệt vời cho phụ huynh và trẻ em nếu họ nghi ngờ trẻ có dấu hiệu mắc HAI. (Xem thêm phần ‘Tư vấn du lịch cho phụ huynh’ ở dưới.)