TÓM TẮT
Giới thiệu – Nhóm bệnh treponematosis đặc hữu bao gồm bệnh ghẻ (Treponema pallidum subsp pertenue), bệnh bejel (T. pallidum subsp endemicum) và bệnh pinta (Treponema carateum). Đây là các tình trạng nhiễm khuẩn mạn tính do các vi sinh vật mà về mặt hình thái và huyết thanh học không thể phân biệt được với Treponema pallidum subsp pallidum (tác nhân gây bệnh giang mai). Tuy nhiên, có thể phân biệt chúng thông qua các biểu hiện lâm sàng và sự khác biệt về di truyền. (Xem mục ‘Giới thiệu’ ở dưới.)
Phân bố địa lý – Các bệnh treponematosis không lây truyền qua đường tình dục thường lưu hành tại các vùng nông thôn, trong những cộng đồng sống trong điều kiện chật chội và vệ sinh kém. Bệnh ghẻ là bệnh phổ biến nhất trong nhóm này, chủ yếu lưu hành ở các vùng xích đạo nóng ẩm tại châu Phi, Đông Nam Á và Thái Bình Dương. Bệnh bejel xảy ra chủ yếu ở các vùng khô hạn của Sahel (biên giới phía nam sa mạc Sahara) và khu vực bán đảo Ả Rập. Bệnh pinta lưu hành tại các vùng hẻo lánh ở Trung và Nam Mỹ. (Xem mục ‘Phân bố địa lý’ ở dưới.)
Truyền bệnh (xem mục ‘Truyền bệnh’ ở dưới):
- Bệnh ghẻ: Thường gặp ở trẻ em, gây tổn thương da và xương; lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp da-da (không qua đường tình dục) với các tổn thương đang nhiễm trùng.
- Bệnh bejel: Thường gặp ở trẻ em, gây tổn thương da và xương; lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp da-da, miệng-miệng hoặc tiếp xúc gián tiếp thông qua các dụng cụ ăn uống dùng chung bị nhiễm khuẩn.
- Bệnh pinta: Thường gặp ở thanh thiếu niên và người trưởng thành, chỉ gây tổn thương da; lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp da-da (không qua đường tình dục) với các tổn thương đang nhiễm trùng.
Biểu hiện lâm sàng – Các biểu hiện lâm sàng của bệnh ghẻ, bejel và pinta được tóm tắt trong bảng (bảng 2). Các bệnh treponematosis đặc hữu dễ bị nhầm lẫn với một số bệnh lý phổ biến ở vùng nhiệt đới; chẩn đoán phân biệt được tóm tắt trong bảng (bảng 3). (Xem mục ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)
Chẩn đoán
Việc chẩn đoán bệnh ghẻ, bejel hoặc pinta được xác lập thông qua xét nghiệm huyết thanh. Các xét nghiệm huyết thanh này tương tự như các xét nghiệm dùng để chẩn đoán bệnh giang mai. Vì các xét nghiệm huyết thanh hiện nay không thể phân biệt được giữa treponematosis đặc hữu và giang mai, nên nếu không có các xét nghiệm đặc hiệu hơn (như phản ứng chuỗi polymerase – PCR), việc chẩn đoán cần kết hợp kết quả huyết thanh học với các biểu hiện lâm sàng, đặc điểm dịch tễ học và nhân khẩu học. Trong trường hợp không thể tiếp cận xét nghiệm huyết thanh, việc điều trị theo kinh nghiệm cho những bệnh nhân nghi ngờ nhiễm bệnh dựa trên căn cứ lâm sàng là hợp lý. (Xem mục ‘Công cụ chẩn đoán’ ở dưới.)
Các xét nghiệm ngưng kết không đặc hiệu treponema (như RPR hoặc VDRL) cho kết quả dương tính ở bệnh nhân chưa điều trị và có thể được dùng để đánh giá đáp ứng điều trị, vì hiệu giá kháng thể định lượng sẽ giảm sau khi điều trị thành công. Các xét nghiệm không đặc hiệu này trở nên dương tính trong vòng 2 đến 4 tuần sau khi xuất hiện tổn thương nguyên phát. (Xem mục ‘Xét nghiệm không đặc hiệu treponema’ ở dưới.)
Điều trị
Bệnh ghẻ (Yaws) – Phương pháp điều trị bệnh ghẻ như sau (xem mục ‘Tiếp cận chung’ ở dưới):
- Đối với người không mang thai có triệu chứng bệnh ghẻ, chúng tôi khuyến cáo sử dụng penicillin G benzathine tiêm hoặc azithromycin uống thay vì các phác đồ khác hoặc không điều trị (Khuyến cáo 1B). Penicillin có lịch sử chứng minh hiệu quả lâu dài nhất nhưng yêu cầu phải tiêm; azithromycin có thể dùng đường uống, nhưng đã có báo cáo về một số trường hợp kháng thuốc. (Xem mục ‘Penicillin G benzathine’ và ‘Azithromycin’ ở dưới.)
- Đối với phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú có triệu chứng bệnh ghẻ, chúng tôi đề nghị điều trị bằng penicillin G benzathine tiêm (Khuyến cáo 2C).
- Đối với những người mắc bệnh ghẻ thể tiềm ẩn, chúng tôi đề nghị điều trị bằng azithromycin uống hoặc penicillin G benzathine tiêm thay vì các phác đồ khác hoặc không điều trị (Khuyến cáo 2C).
- Đối với những người tiếp xúc với bệnh nhân bệnh ghẻ, chúng tôi đề nghị điều trị bằng azithromycin uống hoặc penicillin G benzathine tiêm thay vì các phác đồ khác hoặc không điều trị (Khuyến cáo 2C).
Bệnh bejel hoặc pinta – Đối với bệnh nhân bejel hoặc pinta, chúng tôi đề nghị sử dụng penicillin G benzathine tiêm hơn là azithromycin uống (Khuyến cáo 2C). Đối với những người tiếp xúc với bệnh nhân bejel hoặc pinta, chúng tôi đề nghị điều trị bằng penicillin G benzathine tiêm hơn là azithromycin uống hoặc không điều trị (Khuyến cáo 2C). Những người tiếp xúc nên được điều trị theo kinh nghiệm. (Xem mục ‘Điều trị’ và ‘Điều trị’ ở dưới.)
Theo dõi – Các tổn thương do bệnh ghẻ và bejel sẽ hết khả năng lây nhiễm trong vòng 24 giờ sau điều trị và trong hầu hết các trường hợp, các tổn thương nguyên phát và thứ phát sẽ lành hoàn toàn trong vòng 2 đến 4 tuần. Tổn thương da của bệnh pinta lành chậm hơn sau điều trị (trong vòng 6 đến 12 tháng). Bệnh nhân nên được xét nghiệm lại các test không đặc hiệu treponema vào thời điểm 6 và 12 tháng sau điều trị; trong đa số trường hợp, hiệu giá kháng thể giảm 4 lần trong vòng chưa đầy một năm. (Xem mục ‘Theo dõi’ ở dưới.)
Xóa sổ bệnh – Bệnh ghẻ là bệnh có khả năng xóa sổ vì việc chẩn đoán và điều trị tương đối đơn giản, đồng thời không ghi nhận ổ chứa động vật đáng kể. Phương pháp xóa sổ bao gồm việc cho toàn bộ quần thể tại vùng lưu hành uống azithromycin; penicillin G benzathine tiêm có thể được sử dụng như một lựa chọn thay thế. Hầu hết các cộng đồng cần nhiều hơn một đợt điều trị đại trà để cắt đứt chuỗi lây truyền, sau đó là các cuộc khảo sát lặp lại sau 4 tuần và mỗi 6 tháng tiếp theo để phát hiện và điều trị các ca còn sót lại cùng những người tiếp xúc. (Xem mục ‘Xóa sổ bệnh’ ở dưới.)