Học Y khổ quá đi

Danh mục

Thuốc chẹn beta

Xuất bản:

.

Cập nhật lần cuối:

Đánh giá hoặc báo lỗi nội dung này


Tóm tắt

Thuốc chẹn beta là nhóm dược phẩm ức chế sự kích thích giao cảm tại các thụ thể β-adrenergic. Các thuốc chẹn chọn lọc tim (ví dụ: atenolol, bisoprolol) chủ yếu ức chế các thụ thể β1 tại tim, dẫn đến giảm nhịp tim, giảm sức co bóp cơ tim, giảm công năng tim và giảm dẫn truyền tại nút nhĩ thất (AVN). Các thuốc chẹn beta không chọn lọc (ví dụ: pindolol, propranolol) ức chế tất cả các thụ thể β, do đó ngoài các tác động lên tim, chúng có thể gây co thắt phế quản, co mạch ngoại biên và mất cân bằng chuyển hóa (ví dụ: hạ đường huyết, tăng đường huyết, tăng triglyceride máu). Thuốc chẹn beta chọn lọc trên tim có hồ sơ tác dụng phụ thấp hơn và là lựa chọn ưu tiên trong quản lý bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim sung huyết ổn định, hội chứng mạch vành cấp và một số loại rối loạn nhịp tim. Propranolol, một thuốc chẹn beta không chọn lọc, là thuốc hàng đầu trong quản lý run vô căn, tăng áp lực tĩnh mạch cửa, dự phòng đau nửa đầu và cơn bão giáp. Thuốc chẹn beta chống chỉ định ở bệnh nhân nhịp chậm có triệu chứng, block nhĩ thất, suy tim mất bù và hen phế quản. Việc bắt đầu và ngừng điều trị bằng thuốc chẹn beta phải luôn thực hiện dần dần để tránh các tác dụng phụ hoặc hội chứng cai thuốc (ví dụ: nhịp tim nhanh phản hồi, tăng huyết áp, đột tử do tim).

Xem thêm: "Ngộ độc thuốc chẹn beta."

Tổng quan

Đặc tính của thuốc chẹn beta
Phân loại Hoạt chất Tác dụng Tác dụng phụ Chỉ định
Thuốc chẹn beta chọn lọc tim (chọn lọc β1) Có hoạt tính kích thích giao cảm nội tại (ISA)
  • Acebutolol
  • Celiprolol
  • Gắn kết và ức chế chọn lọc thụ thể β1, vốn khu trú chủ yếu ở tim.
  • Giảm nhịp tim, sức co bóp cơ tim và tốc độ dẫn truyền tại nút nhĩ thất.
  • Nebivolol là thuốc chẹn beta duy nhất gây giãn mạch qua trung gian NO: làm giảm sức cản mạch máu bằng cách kích thích thụ thể β3 và kích hoạt enzyme NO synthase tại mạch máu.
  • Nhịp chậm.
  • Rối loạn nhịp chậm.
  • Tính chọn lọc trên tim phụ thuộc vào liều: Hoạt tính chẹn thụ thể β2 tăng lên ở liều cao.
  • Thường không gây co thắt phế quản hoặc co mạch.
  • Thường không gây cản trở quá trình phân giải glycogen; an toàn ở bệnh nhân đái tháo đường.
  • Bệnh tim thiếu máu cục bộ.
  • Suy tim ổn định.
  • Rối loạn nhịp tim (ví dụ: rung nhĩ, cuồng động nhĩ, nhịp nhanh kịch phát trên thất - PSVT).
Không có ISA
  • Atenolol
  • Metoprolol
  • Esmolol
  • Bisoprolol
  • Betaxolol
  • Bevantolol
  • Nebivolol
Thuốc chẹn beta không chọn lọc (thụ thể β1, β2, và β3) Có ISA
  • Pindolol
  • Penbutolol
  • Oxprenolol
  • Ức chế các thụ thể β1, β2 và β3.
  • Sotalol còn ức chế các kênh kali tại tim (tác dụng chống loạn nhịp).
  • Co thắt phế quản: có thể làm trầm trọng thêm hen suyễn/COPD.
  • Co mạch: tránh dùng ở bệnh nhân bệnh mạch máu ngoại biên.
  • Hạ đường huyết và tăng đường huyết.
  • Nhịp chậm và ngất.
  • Lựa chọn thay thế cho thuốc chẹn beta chọn lọc tim.
  • Propranolol:
    • Run vô căn.
    • Tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
    • Dự phòng đau nửa đầu.
    • Cơn bão giáp.
  • Sotalol: rối loạn nhịp tim.
  • Timolol: glôcôm (thiên đầu thống).
Không có ISA
  • Propranolol
  • Nadolol
  • Sotalol
  • Timolol
  • Tertalol
Có thêm hoạt tính chẹn α
  • Labetalol
  • Bucindolol
  • Carvedilol
  • Giãn mạch mạnh:
    • Giãn mạch (do chẹn α) → ↓ sức cản mạch máu ngoại biên, ↓ tiền gánh, ↓ hậu gánh và ↑ lưu lượng máu qua thận.
    • Giảm tăng áp lực tĩnh mạch cửa và chênh lệch áp lực tĩnh mạch gan.
  • Cải thiện chức năng nội mạc và tái cấu trúc mạch máu.
  • Tương tự tác dụng phụ của thuốc chẹn beta không chọn lọc (cả loại có và không có ISA).
  • Hạ huyết áp tư thế đứng.
  • Tăng huyết áp trong thai kỳ (ví dụ: labetalol).
  • Dự phòng xuất huyết do vỡ giãn tĩnh mạch thực quản.

Ngoại trừ nebivolol, tất cả các thuốc chẹn beta chọn lọc tim đều bắt đầu bằng các chữ cái từ A đến M (B1 = nửa đầu bảng chữ cái). Ngoại trừ các thuốc chẹn beta có hoạt tính chẹn alpha (labetalol, bucindolol, carvedilol), tất cả các thuốc chẹn beta không chọn lọc đều bắt đầu bằng các chữ cái từ N đến Z (B2 = nửa sau bảng chữ cái).

Dược lực học

Thuốc chẹn beta gắn kết cạnh tranh và ức chế các thụ thể β-adrenergic, từ đó ức chế sự kích thích giao cảm (adrenergic và/hoặc noradrenergic) tại các thụ thể β. Xem thêm: "Hệ thần kinh giao cảm và đối giao cảm" để biết chi tiết về các tác động của kích thích β-adrenergic.

Tác dụng của ức chế β-adrenergic

Tổng quan về ức chế β-adrenergic
Các loại thụ thể β Vị trí tác động chính Tác dụng của ức chế β-adrenergic
β1
  • Tim
  • Tác dụng chống thiếu máu cục bộ: chẹn β1 → ↓ nhịp tim và ↓ sức co bóp cơ tim → ↓ huyết áp và ↓ tiêu thụ oxy của tim → tác dụng chống thiếu máu cục bộ.
  • Tác dụng chống loạn nhịp: chẹn β1 → ↓ dẫn truyền nút nhĩ thất, ↑ thời kỳ trơ của nút nhĩ thất, và ↓ nhịp tim → tác dụng chống loạn nhịp.
  • Tác dụng chống tái cấu trúc
  • Thận
  • Chẹn β1 tại các tế bào cận cầu thận → ↓ giải phóng renin → ↓ chuyển đổi angiotensin II → ↓ tái hấp thu H2O → ↓ huyết áp.
β2
  • Cơ trơn
  • Mạch máu: co mạch
  • Tiểu phế quản: co thắt phế quản.
  • Thể mi của mắt
  • ↓ Sản xuất thủy dịch → ↓ nhãn áp.
  • Tế bào beta tuyến tụy
  • ↓ Giải phóng insulin → tăng đường huyết và khởi phát đái tháo đường mới
  • Cơ vân
  • ↓ Hấp thu glucose (↓ độ nhạy insulin)
  • Gan
  • ↓ Phân giải glycogen tại gan → hạ đường huyết (đặc biệt ở bệnh nhân đái tháo đường).
  • Enzyme lipoprotein lipase
  • Ức chế lipoprotein lipase → ↑ triglyceride và ↓ HDL → tăng lipid máu.
β3
  • Mô mỡ
  • ↓ Phân giải lipid → tăng cân

Hoạt tính kích thích giao cảm nội tại (ISA)

  • Cơ chế tác dụng: hoạt tính chủ vận từng phần
    • Thuốc chẹn beta có ISA gắn kết và kích thích thụ thể β-adrenergic (tác dụng chủ vận) đồng thời ức chế cạnh tranh sự gắn kết của epinephrine và norepinephrine vào các thụ thể β-adrenergic (tác dụng đối vận).
    • Tạo ra hoạt tính giao cảm từng phần trong khi ức chế hoạt tính giao cảm bình thường và đang được kích hoạt.
  • Tác dụng
    • Gây nhịp chậm và co mạch ngoại biên ít hơn do tác động chủ vận nhẹ.
    • Có tác động tích cực lên hồ sơ lipid (đặc biệt là pindolol và acebutolol): ưu tiên dùng ở bệnh nhân hội chứng chuyển hóa
    • Không khuyến cáo ở bệnh nhân suy tim sung huyết, bệnh tim thiếu máu cục bộ và nhịp tim nhanh
  • Các hoạt chất: pindolol, acebutolol, carteolol, alprenolol.

Thuốc chẹn beta ức chế cạnh tranh các chất gây giao cảm (ví dụ: adrenaline, noradrenaline) tại các thụ thể β.

Quy tắc ghi nhớ các cơ quan đích chính của thụ thể β: Có 1 trái tim (các thuốc chẹn β1 tác động lên tim) và 2 lá phổi (các thuốc chẹn β2 ảnh hưởng đến cơ trơn phế quản).

Dược động học

Dược động học của thuốc chẹn beta
Nhóm tan trong lipid Nhóm tan trong nước Nhóm hỗn hợp
Đặc tính
  • Được chuyển hóa tại gan.
  • Xuyên qua hàng rào máu não → tác dụng phụ lên hệ thần kinh trung ương (đặc biệt là ác mộng và mất ngủ).
  • Tác dụng kéo dài: hầu hết cần dùng một liều mỗi ngày.
  • Được đào thải qua thận.
  • Không xuyên qua hàng rào máu não.
  • Tác dụng ngắn: cần dùng nhiều liều mỗi ngày.
  • Được chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận.
Hoạt chất
  • Carvedilol
  • Labetalol
  • Metoprolol
  • Propranolol
  • Acebutolol
  • Atenolol
  • Celiprolol
  • Pindolol
  • Sotalol
  • Bisoprolol
  • Nebivolol

Tác dụng ngoại ý

Xem thêm "Ngộ độc thuốc chẹn beta" để biết các đặc điểm lâm sàng của quá liều và cách xử trí.

Tổng quan

Tác dụng ngoại ý của thuốc chẹn beta
Nhóm thuốc chẹn beta Hệ cơ quan Tác dụng
Thuốc chẹn beta không chọn lọc và chọn lọc trên tim (phong bế thụ thể β1 và β2) Tim mạch
  • Nhịp chậm
  • Loạn nhịp chậm (ví dụ: block nhĩ thất)
  • Loạn nhịp thất (xoắn đỉnh)
  • Suy tim nặng hơn
  • Co thắt mạch nặng hơn do sử dụng propranolol
  • Hạ huyết áp tư thế đứng (đặc biệt ở người cao tuổi)
Thần kinh trung ương (CNS)
  • Mệt mỏi/lờ đờ
  • Rối loạn giấc ngủ, ác mộng
  • Trầm cảm, ảo giác
  • Co giật
Da liễu
  • Bệnh vảy nến
Thuốc chẹn beta không chọn lọc (phong bế thụ thể β2) Hô hấp
  • Co thắt phế quản (đặc biệt ở bệnh nhân hen phế quản và bệnh lý đường thở phản ứng)
    • Khó thở
    • Co thắt phế quản
    • Đợt cấp hen phế quản và COPD
Mạch máu ngoại biên
  • Co thắt mạch ngoại biên
    • Rối loạn cương dương
    • Hiện tượng Raynaud thứ phát
    • Đầu chi lạnh
Chuyển hóa
  • Tăng triglyceride máu, ↓ nồng độ HDL đối với các thuốc chẹn beta không có hoạt tính ISA
  • Tăng đường huyết và khởi phát đái tháo đường mới
  • Hạ đường huyết: Thuốc chẹn beta có thể che lấp các biểu hiện giao cảm của hạ đường huyết (ví dụ: nhịp tim nhanh, vã mồ hôi), dẫn đến hạ đường huyết thầm lặng (không triệu chứng) nguy hiểm.
  • Tăng cân

Thuốc chẹn beta nên được khởi đầu dần dần với liều tăng chậm và giảm liều từ từ khi không còn chỉ định.

Một số thuốc chẹn beta (ví dụ: metoprolol, carvedilol) được chuyển hóa bởi CYP2D6. Các đa hình di truyền của CYP2D6 (ví dụ: chuyển hóa siêu nhanh, chuyển hóa kém) có thể ảnh hưởng đến tác dụng ngoại ý và liều dung nạp.

Hội chứng cai thuốc chẹn beta

Do ngừng thuốc đột ngột

  • Biểu hiện lâm sàng
    • Nhịp tim nhanh, loạn nhịp nhanh
    • Tăng huyết áp
    • Hội chứng mạch vành cấp, đột tử do tim
  • Dự phòng: Giảm liều dần trong 7–10 ngày trước khi ngừng thuốc.

Chúng tôi liệt kê các tác dụng ngoại ý quan trọng nhất. Danh sách này không bao gồm toàn bộ các trường hợp.

Chỉ định

Chỉ định tim mạch

  • Tăng huyết áp: thuốc chẹn beta làm hạ huyết áp thông qua ↓ cung lượng tim và ↓ tiết renin
  • Bệnh động mạch vành
    • Nhồi máu cơ tim cấp
      • Thuốc chẹn beta nên được khởi đầu sớm ở tất cả bệnh nhân (không có chống chỉ định) và duy trì dài hạn nếu dung nạp tốt.
      • Thuốc chẹn beta giúp giảm kích thước vùng nhồi máu và giảm tỷ lệ tử vong sớm cũng như muộn ở bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp.
    • Đau thắt ngực: điều trị hàng đầu cho đau thắt ngực ổn định kết hợp với thuốc ức chế men chuyển (ACEi) hoặc thuốc ức chế thụ thể (ARB)
  • Suy tim: thuốc chẹn beta chọn lọc trên tim (ưu tiên) kết hợp với ACEi/ARB và spironolactone (làm chậm tiến triển suy tim sung huyết)
  • Loạn nhịp tim: cuồng nhĩ, rung nhĩ, nhịp nhanh kịch phát trên thất (PSVT), nhịp nhanh thất (VT), và ngoại tâm thu thất (thuốc chẹn beta là thuốc chống loạn nhịp nhóm II; ví dụ: metoprolol, esmolol, propranolol)

Chỉ định chuyên biệt cho propranolol

  • Run vô căn
  • Dự phòng đau nửa đầu
  • Tăng áp lực tĩnh mạch cửa
  • Cường giáp và bão giáp
  • U máu ở trẻ nhũ nhi
  • Chứng đứng ngồi không yên (Akathisia)

Khác

  • Cơn tăng huyết áp (ví dụ: tăng huyết áp ác tính): Labetalol đường tĩnh mạch (tác dụng nhanh)
  • Glocom: thuốc chẹn beta nhỏ mắt (timolol, betaxolol)
  • Tăng huyết áp do thai kỳ: Labetalol là thuốc lựa chọn hàng đầu.

Chống chỉ định

Chống chỉ định của thuốc chẹn beta
Chống chỉ định tuyệt đối Chống chỉ định tương đối
  • Nhịp chậm có triệu chứng
  • Sốc tim và hạ huyết áp
  • U tủy thượng thận: sử dụng thuốc chẹn beta trước thuốc chẹn alpha → co mạch qua trung gian thụ thể α không bị đối kháng → cơn tăng huyết áp (ngoại trừ các thuốc chẹn beta không chọn lọc có kèm phong bế α, như carvedilol và labetalol)
  • Suy tim mất bù
  • Kết hợp với thuốc chẹn kênh canxi (diltiazem hoặc verapamil): có thể gây block nhĩ thất
  • Hội chứng suy nút xoang (không đặt máy tạo nhịp); block tim độ cao hơn độ I
  • Hen phế quản và COPD
  • Bệnh vảy nến
  • Hiện tượng Raynaud, bệnh động mạch ngoại biên
  • Thai kỳ (ngoại trừ labetalol, được dùng để điều trị tăng huyết áp do thai kỳ)

Chúng tôi liệt kê các chống chỉ định quan trọng nhất. Danh sách này không bao gồm toàn bộ các trường hợp.