TÓM TẮT
Dịch tễ và cơ chế chấn thương – Đứt gân Achilles xảy ra khi một lực xé đột ngột tác động lên sợi gân vốn đã suy yếu hoặc đang trong tình trạng thoái hóa. (Xem thêm ‘Dịch tễ và các yếu tố nguy cơ’ ở dưới.)
Chẩn đoán phân biệt – Bong gân cổ chân là chẩn đoán sai thường gặp nhất trong khi nguyên nhân thực sự gây đau là đứt gân. Không nên chủ quan cho rằng không có đứt gân chỉ vì bệnh nhân vẫn có thể gập lòng bàn chân hoặc đi lại được (bảng 2). (Xem thêm ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)
Biểu hiện lâm sàng – Đứt gân Achilles thường xảy ra khi có lực tác động đột ngột trong các hoạt động gắng sức, chẳng hạn như khi xoay trụ chân đột ngột hoặc tăng tốc nhanh. Bệnh nhân có thể nghe thấy tiếng “pốp” và cảm thấy đau cấp tính dữ dội, tuy nhiên, việc không có cảm giác đau cũng không loại trừ khả năng đứt gân. (Xem thêm ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)
Khám thực thể – Thăm khám cần bao gồm sờ nắn gân để tìm điểm đau, vùng gân dày lên hoặc khoảng hở (defect). Lưu ý rằng tình trạng phù nề hoặc khối máu tụ có thể che lấp khoảng hở này. (Xem thêm ‘Khám thực thể’ ở dưới.)
Nghiệm pháp bóp bắp chân (tức nghiệm pháp Thompson) là phương pháp chính xác để phát hiện đứt gân Achilles hoàn toàn (hình 2). Một số lượng không nhỏ bệnh nhân đứt gân hoàn toàn vẫn có thể đi lại được. (Xem thêm ‘Các nghiệm pháp đặc hiệu’ ở dưới.)
Chẩn đoán hình ảnh – Đứt gân Achilles thường được chẩn đoán dựa trên lâm sàng. X-quang quy ước thường không có nhiều giá trị. Siêu âm cơ xương khớp và MRI là các phương pháp chẩn đoán chính xác, đặc biệt hữu ích khi kết quả thăm khám không rõ ràng nhưng nghi ngờ lâm sàng vẫn cao. (Xem thêm ‘Chẩn đoán hình ảnh’ ở dưới.)
Chỉ định chuyển chuyên khoa phẫu thuật – Tất cả các trường hợp đứt gân hoàn toàn đều cần hội chẩn phẫu thuật. Các trường hợp rách gân bán phần không cải thiện sau 3 đến 6 tháng điều trị bảo tồn có thể cân nhắc hội chẩn với các phòng khám chuyên sâu về chạy bộ, chuyên gia y học thể thao, chuyên gia vật lý trị liệu hoặc bác sĩ phẫu thuật chấn thương chỉnh hình. (Xem thêm ‘Chỉ định chuyển tuyến’ ở dưới.)
Xử trí rách gân – Cần hội chẩn phẫu thuật cho tất cả bệnh nhân đứt gân Achilles hoàn toàn. Phương pháp điều trị được lựa chọn sẽ thay đổi tùy theo bệnh lý kèm theo, mục tiêu và nguyện vọng của bệnh nhân:
- Người lao động nặng, vận động viên hoặc người trưởng thành có mức độ hoạt động cao: Đối với những bệnh nhân năng động, coi trọng việc khôi phục mức độ hoạt động trước chấn thương, muốn giảm thiểu nguy cơ đứt lại và sẵn sàng chấp nhận tỷ lệ biến chứng điều trị cao hơn (chủ yếu là nhiễm trùng), chúng tôi đề xuất điều trị bằng phẫu thuật khâu gân (Khuyến cáo 2B). Phẫu thuật xâm lấn tối thiểu có thể làm giảm các biến chứng hậu phẫu (ví dụ: nhiễm trùng) mà không làm tăng nguy cơ đứt lại so với mổ hở. Với một số bệnh nhân năng động, điều trị bảo tồn kết hợp phục hồi chức năng tăng tốc là một lựa chọn thay thế hợp lý. (Xem thêm ‘Đứt gân hoàn toàn’ ở dưới.)
- Bệnh nhân ít vận động, muốn tránh phẫu thuật hoặc không thể thực hiện phục hồi chức năng: Bệnh nhân ít vận động hoặc những người không muốn chấp nhận tỷ lệ biến chứng cao của phẫu thuật có thể chọn điều trị bảo tồn bằng bó bột hoặc dùng nẹp. Với những bệnh nhân tuân thủ điều trị tốt, việc sử dụng nẹp chức năng tháo lắp được cho phép tập vận động và tăng cường sức mạnh sớm hơn, từ đó sớm chịu lực hơn, với kết quả chức năng tương đương phẫu thuật. Tuy nhiên, tỷ lệ đứt lại sẽ cao hơn.
Phục hồi chức năng – Đối với bệnh nhân đứt gân Achilles hoàn toàn có khả năng tham gia chương trình vật lý trị liệu nghiêm ngặt (bảng 4), chúng tôi đề xuất áp dụng vận động sớm và phục hồi chức năng tăng tốc, thay vì nghỉ ngơi kéo dài rồi mới tập phục hồi truyền thống (Khuyến cáo 2C). Chúng tôi ưu tiên hướng tiếp cận này bất kể bệnh nhân được điều trị phẫu thuật hay bảo tồn.
Dự phòng – Một số biện pháp can thiệp có thể làm giảm nguy cơ chấn thương chi dưới, bao gồm cả bệnh lý gân Achilles. (Xem thêm “Chấn thương chi dưới khi chạy bộ ở người trưởng thành: Yếu tố nguy cơ và dự phòng”, phần ‘Gợi ý tập luyện để giảm nguy cơ chấn thương’ và “Bệnh lý gân Achilles”, phần ‘Dự phòng’.)