Bệnh Porphyria tạo huyết bẩm sinh

TÓM TẮT

Di truyền học – Porphyria hồng cầu bẩm sinh (CEP) là một bệnh porphyria hiếm gặp, di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, hệ quả của việc giảm nghiêm trọng hoạt tính enzyme uroporphyrinogen III synthase (UROS) trong quá trình sinh tổng hợp heme. (Xem ‘Giới thiệu’ và ‘Các biến thể gen UROS’ ở dưới.)

Sinh bệnh học – Sự sụt giảm hoạt tính UROS trong quá trình tổng hợp hemoglobin khiến các tế bào hồng cầu tích tụ nồng độ cao các porphyrin phi sinh lý. Các porphyrin này được giải phóng vào tuần hoàn, lắng đọng tại xương, răng và bài tiết qua nước tiểu, phân. Khi đến da, chúng được kích hoạt bởi ánh sáng, tạo ra các gốc oxy hóa phản ứng gây tổn thương da nghiêm trọng. Tình trạng tạo máu không hiệu quả và tan máu nội mạch do dư thừa porphyrin trong hồng cầu dẫn đến thiếu máu, đặc biệt ở những bệnh nhân có kiểu gen nặng. (Xem ‘Thiếu hụt enzyme UROS’ ở dưới.)

Tỷ lệ lưu hành – CEP có thể được chẩn đoán ở mọi lứa tuổi; không có sự thiên lệch về giới tính hay sắc tộc. (Xem ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)

Biểu hiện lâm sàng – Nghi ngờ CEP ở những cá thể có bệnh lý da phồng rộp tại các vùng da tiếp xúc với ánh nắng, bao gồm: phồng rộp, rậm lông, nhiễm trùng, sẹo và biến dạng chi/mặt (sơ đồ 1). Có thể gặp thiếu máu tan, nước tiểu màu đỏ/nâu và răng nhuộm màu đỏ/nâu. Mức độ nghiêm trọng dao động từ phù thai hoặc thiếu máu nặng và nhạy cảm ánh sáng ngay sau sinh (phổ biến nhất) đến các biểu hiện chỉ khu trú ở da xuất hiện ở tuổi trưởng thành, thường đi kèm với rối loạn tăng sinh tủy. Các cơn tấn công thần kinh-tạng cấp tính không phải là đặc điểm của CEP. (Xem ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)

Đánh giá – Đánh giá ban đầu bao gồm xét nghiệm tìm sự tăng porphyrin trong huyết tương hoặc nước tiểu (bảng 1). Nếu kết quả dương tính, cần thực hiện phân tích porphyrin toàn diện, đặc biệt là porphyrin trong hồng cầu (RBC). Chẩn đoán được xác định khi ghi nhận tăng uroporphyrin I và coproporphyrin I trong huyết tương (hoặc huyết thanh), nước tiểu và hồng cầu, cùng với coproporphyrin I trong phân, sau đó là xét nghiệm DNA để xác định các biến thể gen UROS gia đình. Chẩn đoán có thể được thực hiện ngay từ trong tử cung. (Xem ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)

Chẩn đoán phân biệt – CEP có thể được phân biệt với các bệnh porphyria gây phồng rộp da khác thông qua đặc điểm phân bố dư thừa porphyrin trong nước tiểu, huyết tương, hồng cầu và phân. (Xem ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới và “Các bệnh Porphyria: Tổng quan về phân loại và đánh giá”.)

Điều trị – Quản lý bệnh cần tiếp cận đa chuyên khoa (xem ‘Điều trị’ ở dưới):

• Bảo vệ da và mắt khỏi ánh sáng, chăm sóc da tỉ mỉ và điều trị kịp thời các nhiễm trùng vi khuẩn là thiết yếu. Bệnh nhân hiếm khi có triệu chứng cấp tính khi tiếp xúc với ánh nắng và có thể không nhận ra tác hại lâu dài (tổn thương da vĩnh viễn và biến dạng do ánh sáng) mà ánh nắng gây ra.
• Cần chăm sóc nha khoa, nhãn khoa định kỳ và bổ sung vitamin D.
• Thay đổi hành vi (ví dụ: tránh nắng) là quan trọng và có thể đặc biệt khó khăn đối với trẻ em.
• Truyền hồng cầu được chỉ định cho trường hợp thiếu máu nặng nhằm ức chế quá trình tạo máu và giảm sản xuất porphyrin ở những bệnh nhân có triệu chứng da nặng.
• Chất lượng cuộc sống và kế hoạch sinh sản cần được quan tâm liên tục.
• Ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài là phương pháp điều trị khỏi bệnh duy nhất. Cần cân nhắc ghép, đặc biệt ở trẻ em mắc bệnh nặng.
• Chelation sắt và trích máu đã làm giảm nồng độ porphyrin và cải thiện triệu chứng trong một số trường hợp; các phương pháp này cần được nghiên cứu thêm.
• Các phương pháp điều trị khác có thể có giá trị nhất định, nhưng không phương pháp nào làm giảm đi tầm quan trọng của việc tránh ánh nắng mặt trời.

Tiên lượng – Bệnh khởi phát từ trong tử cung hoặc trong thời thơ ấu/trẻ nhỏ thường diễn tiến nặng hơn và có tiên lượng xấu hơn khi có các biến thể gây bệnh nặng trong gen UROS. (Xem ‘Tiên lượng’ ở dưới.)