Phản vệ: Chẩn đoán cấp tính

TÓM TẮT

Định nghĩa – Phản vệ là một hội chứng cấp tính, đa hệ thống, có thể đe dọa tính mạng, gây ra bởi sự giải phóng đột ngột các chất trung gian từ tế bào mast vào tuần hoàn hệ thống. Tình trạng này thường là kết quả của các phản ứng qua trung gian Immunoglobulin E (IgE) với thực phẩm, thuốc và nọc côn trùng; tuy nhiên, bất kỳ tác nhân nào có khả năng kích thích tế bào mast giải phóng hạt hệ thống đột ngột đều có thể gây ra phản vệ (Xem thêm phần ‘Định nghĩa’ ở dưới).

Tiêu chuẩn chẩn đoán – Chẩn đoán phản vệ dựa trên các tiêu chuẩn lâm sàng. Có ba tiêu chuẩn lâm sàng để chẩn đoán phản vệ, phản ánh các cách biểu hiện khác nhau của hội chứng này. Phản vệ được xác định khi đáp ứng một trong ba tiêu chuẩn (bảng 1). Các tiêu chuẩn rút gọn đã được đề xuất vào năm 2020. Lưu ý rằng các tiêu chuẩn chẩn đoán này không thay thế đánh giá lâm sàng, đặc biệt đối với những bệnh nhân từng có tiền sử phản vệ (Xem thêm phần ‘Tiêu chuẩn chẩn đoán NIAID/FAAN’ ở dưới).

Các sai sót thường gặp trong chẩn đoán:

Phản vệ có thể biểu hiện bằng nhiều tổ hợp khác nhau với khoảng 40 triệu chứng và dấu hiệu tiềm tàng (bảng 2). Mặc dù việc nhận diện hội chứng lâm sàng của phản vệ thường khá rõ ràng, nhưng một số trường hợp có thể khó chẩn đoán do phản vệ có thể mô phỏng nhiều rối loạn khác và biểu hiện rất đa dạng (Xem thêm phần ‘Triệu chứng và dấu hiệu’ ở dưới).

Nhận diện sớm đóng vai trò then chốt trong điều trị phản vệ. Trong các trường hợp phản vệ dẫn đến tử vong, thời gian trung bình dẫn đến ngừng tuần hoàn hô hấp là:

• 5 phút trong phản vệ do can thiệp y tế (iatrogenic).
• 15 phút trong phản vệ do nọc côn trùng.
• 30 phút trong phản vệ do thực phẩm.

(Xem thêm phần ‘Mức độ nghiêm trọng’ ở dưới).

Diễn tiến của phản vệ rất khó dự đoán. Bệnh có thể biểu hiện nhẹ và tự thuyên giảm nhờ sự sản sinh nội sinh của các chất trung gian bù trừ, hoặc có thể diễn tiến nặng, dẫn đến suy hô hấp, sốc tim mạch và tử vong chỉ trong vòng vài phút. Tại thời điểm khởi phát, không thể dự đoán được mức độ nghiêm trọng hoặc tốc độ tiến triển của cơn phản vệ. Vì lý do này, khi nghi ngờ phản vệ, cần chỉ định điều trị sớm và dứt điểm bằng Epinephrine (Xem thêm phần ‘Mức độ nghiêm trọng’ ở dưới và “Phản vệ: Điều trị cấp cứu”).

Bệnh nhân và nhân viên y tế thường bỏ sót hoặc chậm chẩn đoán phản vệ ở giai đoạn sớm – thời điểm mà bệnh đáp ứng tốt nhất với điều trị. Đặc biệt, thường có tâm lý ngại chẩn đoán phản vệ khi chưa có tình trạng hạ huyết áp, mặc dù dấu hiệu này không bắt buộc để chẩn đoán và ít gặp ở trẻ em hoặc trong phản vệ do thực phẩm (Xem thêm phần ‘Các sai sót thường gặp trong chẩn đoán’ ở dưới).

Cơ chế và nguyên nhân – Phản vệ thường là kết quả của phản ứng dị ứng qua trung gian IgE, mặc dù các cơ chế khác vẫn có thể xảy ra. Thực phẩm là nguyên nhân phổ biến nhất ở trẻ em, trong khi thuốc và nọc côn trùng là những tác nhân thường gặp nhất ở người lớn, bên cạnh danh sách các nguyên nhân mới hoặc hiếm gặp ngày càng tăng (bảng 3). (Xem thêm phần ‘Nguyên nhân và cơ chế’ ở dưới).

Xét nghiệm cận lâm sàng – Tryptase và histamine được giải phóng gần như duy nhất bởi tế bào mast và tế bào basophil, có thể tăng tạm thời ở bệnh nhân phản vệ. Tuy nhiên, kết quả này không có ngay lập tức và sự gia tăng các chất trung gian này không xảy ra ở tất cả các trường hợp phản vệ, do đó việc định lượng không nằm trong tiêu chuẩn chẩn đoán. Bất chấp những hạn chế này, việc tìm thấy nồng độ tryptase (huyết thanh hoặc huyết tương) hoặc histamine (huyết tương) tăng cao gợi ý biến cố vừa xảy ra là phản vệ và hữu ích trong việc loại trừ các nguyên nhân khác gây triệu chứng hô hấp-tuần hoàn nặng đột ngột. Mẫu máu để định lượng tryptase nên được lấy trong vòng 15 phút đến 3 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng (bảng 5). (Xem thêm phần ‘Xét nghiệm cận lâm sàng’ ở dưới).

Chẩn đoán phân biệt – Chẩn đoán phân biệt với phản vệ rất rộng (bảng 6). Các rối loạn thường gặp có thể mô phỏng phản vệ bao gồm: mày đay toàn thân cấp tính và/hoặc phù mạch, cơn hen cấp, ngất/xỉu, và các cơn hoảng sợ/lo âu (Xem thêm phần ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới).