Trẻ bị phơi nhiễm chất gây nghiện/độc chất: Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán

TÓM TẮT

Thuật ngữ: “Trẻ phơi nhiễm chất” (substance-exposed child – SEC, còn gọi là “trẻ gặp nguy hiểm do chất gây nghiện”) dùng để chỉ trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị tổn thương hoặc có nguy cơ bị tổn thương bởi thuốc, các chất độc hại và/hoặc môi trường sống không an toàn liên quan đến việc sử dụng chất của cha mẹ hoặc người chăm sóc. (Xem ‘Thuật ngữ’ ở dưới.)

Đặc điểm lâm sàng: Biểu hiện của trẻ phơi nhiễm chất nằm trên một phổ rộng, từ các triệu chứng nhiễm độc đe dọa tính mạng đến những trẻ không có triệu chứng nhưng có kết quả xét nghiệm độc chất dương tính (xem ‘Các dấu hiệu phơi nhiễm chất’ ở dưới):

• Nhiễm độc: Các dấu hiệu nhiễm độc vô ý hoặc do cố ý có thể gây ra bởi các chất như opioid, cần sa hoặc methamphetamine (bảng 1). Triệu chứng ở trẻ nhỏ sau khi phơi nhiễm cần sa và methamphetamine có thể khác với các hội chứng nhiễm độc (toxidromes) điển hình. Ví dụ, trẻ phơi nhiễm với các dạng cần sa đậm đặc có thể biểu hiện hôn mê và ức chế hô hấp thay vì các tác dụng cường giao cảm nhẹ như nôn, xung huyết kết mạc, rung giật nhãn cầu và/hoặc mất điều hòa vận động. Thay vì các tác dụng cường giao cảm điển hình, trẻ nhiễm độc cocaine hoặc methamphetamine có thể biểu hiện trạng thái lờ đờ. Các dấu hiệu và triệu chứng của nhiễm độc opioid có thể trở nên phức tạp hơn do sự hiện diện của các chất pha trộn, chẳng hạn như xylazine.
• Bỏng hóa chất, nuốt phải chất ăn mòn hoặc tổn thương do hít phải: Mặc dù ít gặp, việc phơi nhiễm hóa chất nguy hiểm ở trẻ em đã được ghi nhận, thường xảy ra ở những trẻ gặp nguy hiểm do chất gây nghiện sống trong các ngôi nhà được sử dụng làm phòng thí nghiệm methamphetamine bí mật.
• Tiếp xúc với dụng cụ sử dụng ma túy: Việc tiếp xúc với các dụng cụ này có thể gây tổn thương da hoặc vết kim đâm từ lưỡi dao cạo hoặc bơm tiêm.
• Nguy cơ phơi nhiễm (ví dụ: người chăm sóc suy giảm nhận thức, được giải cứu từ phòng thí nghiệm ma túy bí mật, hoặc biết rõ có sử dụng chất trong nhà): Trong trường hợp này, trẻ phơi nhiễm chất có thể không có triệu chứng hoặc triệu chứng tối thiểu. Những trường hợp phơi nhiễm tiềm ẩn này cần được phát hiện thông qua xét nghiệm độc chất.

Ngoài bằng chứng phơi nhiễm chất, trẻ có thể có các dấu hiệu ngược đãi về thể xác (bảng 3 và bảng 4), tình dục (bảng 5), tinh thần và/hoặc bỏ rơi. (Xem ‘Dấu hiệu ngược đãi trẻ em’ ở dưới.)

Chẩn đoán và đánh giá chẩn đoán: Việc chẩn đoán trẻ phơi nhiễm chất (SEC) dựa trên bằng chứng về tổn thương hoặc nguy cơ tổn thương do phơi nhiễm chất gây ra từ hành vi của người chăm sóc. Các phát hiện chính bao gồm (xem ‘Tiếp cận’ ở dưới):

• Nhiễm độc hoặc phơi nhiễm chất: Mức độ phơi nhiễm dao động từ nhiễm độc cấp tính có triệu chứng đến phơi nhiễm mạn tính không triệu chứng hoặc triệu chứng tối thiểu với các thuốc và hóa chất nguy hiểm do rối loạn sử dụng chất hoặc các hoạt động liên quan đến chất của người chăm sóc. (Xem ‘Bệnh sử’ và ‘Khám lâm sàng’ ở dưới.)
• Ngược đãi trẻ em đồng thời: Các dấu hiệu bao gồm bằng chứng về xâm hại/lạm dụng tình dục (bảng 5) hoặc buôn bán tình dục (bảng 7), ngược đãi thể xác (bảng 6), ngược đãi tinh thần và/hoặc bỏ rơi. (Xem ‘Bệnh sử’ và ‘Khám lâm sàng’ ở dưới.)
• Môi trường không an toàn: Trẻ được xác định là có nguy cơ do người chăm sóc chính suy giảm năng lực và/hoặc môi trường nhà ở không an toàn liên quan đến việc sử dụng hoặc sản xuất chất gây nghiện của người chăm sóc. (Xem ‘Tương tác gia đình’ ở dưới.)
• Tiền sử xã hội: Việc sử dụng chất của người chăm sóc chính dẫn đến tình trạng mất an ninh về nhà ở hoặc thực phẩm.

Xét nghiệm độc chất: Mặc dù là một thành phần thiết yếu của quá trình đánh giá, các chuyên gia y tế không nên chỉ dựa vào một kết quả xét nghiệm độc chất dương tính hoặc âm tính để đưa ra chẩn đoán; kết quả xét nghiệm cần được phân tích trong bối cảnh rộng hơn về môi trường sống và sự an toàn của trẻ. Các chỉ định xét nghiệm bao gồm (xem ‘Xét nghiệm độc chất’ ở dưới):

• Tiền sử hoặc phát hiện lâm sàng về nhiễm độc hoặc phơi nhiễm chất ở trẻ, bao gồm thông tin thu thập được từ những người quan sát khách quan bên thứ ba (ví dụ: nhân viên công tác xã hội, nhân viên y tế tiền viện và/hoặc cảnh sát).
• Người chăm sóc chính suy giảm năng lực (do lâm sàng quan sát trực tiếp, được báo cáo bởi người quan sát khách quan hoặc nghi ngờ qua bệnh sử).
• Nghi ngờ có sự hiện diện đồng thời của ngược đãi thể xác, tình dục, tinh thần và/hoặc bỏ rơi (xem “Ngược đãi thể xác ở trẻ em: Đánh giá chẩn đoán và xử trí”, phần ‘Độc chất học’).

Các xét nghiệm độc chất cụ thể thay đổi tùy theo loại phơi nhiễm nghi ngờ (cấp tính hoặc mạn tính); việc hội chẩn với bác sĩ độc chất học hoặc chuyên gia xét nghiệm lâm sàng có chuyên môn tương đương sẽ làm tăng khả năng phát hiện chất gây nghiện (xem ‘Xét nghiệm độc chất’ ở dưới):

• Phơi nhiễm chất cấp tính: Trẻ nghi ngờ phơi nhiễm cấp tính nên được sàng lọc ma túy trong nước tiểu và xác nhận bằng các phương pháp tiên tiến nếu kết quả sàng lọc ban đầu là dương tính. Các chất được phát hiện, khung thời gian phát hiện sau phơi nhiễm cấp tính và các nguyên nhân tiềm tàng gây dương tính giả trên các xét nghiệm sàng lọc ma túy nước tiểu điển hình được tóm tắt trong bảng (bảng 8). Dựa trên bệnh sử và xu hướng sử dụng chất tại địa phương, có thể chỉ định các xét nghiệm toàn diện hơn (ví dụ: fentanyl, các dẫn xuất của fentanyl, cathinones, cannabinoid tổng hợp và/hoặc các chất pha trộn như xylazine).
• Phơi nhiễm chất tiềm ẩn/mạn tính: Ngoài xét nghiệm ma túy nước tiểu, những trẻ không có triệu chứng nhưng có khả năng phơi nhiễm mạn tính có thể cần xét nghiệm tóc cho mục đích pháp y, được thực hiện bởi phòng thí nghiệm có kinh nghiệm trong xét nghiệm độc chất trên các mẫu bệnh phẩm thay thế.

Việc phân tích cẩn thận kết quả cần xem xét các phát hiện lâm sàng của bệnh nhân và kiến thức chi tiết về các xét nghiệm độc chất cụ thể đã thực hiện. Hội chẩn với bác sĩ độc chất học hoặc chuyên gia xét nghiệm lâm sàng là điều cần thiết. Cần phân biệt phơi nhiễm chất với các nguyên nhân khác dẫn đến kết quả dương tính. (Xem ‘Phân tích kết quả’ và ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)

Báo cáo: Trẻ nghi ngờ phơi nhiễm chất cần được hội chẩn khẩn cấp với nhân viên công tác xã hội và, nếu có thể, sự tham gia của nhóm đa chuyên khoa về ngược đãi trẻ em. Ở nhiều khu vực pháp lý, việc báo cáo phơi nhiễm chất cho các dịch vụ bảo vệ trẻ em và cơ quan thực thi pháp luật (nếu yêu cầu báo cáo riêng) là bắt buộc. (Xem “Ngược đãi trẻ em: Các vấn đề xã hội và pháp y”, phần ‘Báo cáo nghi ngờ ngược đãi’.)