TÓM TẮT
Định nghĩa và cơ chế bệnh sinh phân tử – Bệnh thiếu hụt sắc tố da (Xeroderma pigmentosum – XP) là một rối loạn di truyền lặn liên quan đến cơ chế sửa chữa DNA, gây ra bởi các đột biến di truyền ở một trong tám gen tiềm năng tham gia vào quá trình sửa chữa hoặc dung nạp các tổn thương DNA do tia cực tím (UV) gây ra và các chất kết hợp (adducts) làm biến dạng chuỗi xoắn DNA. (Xem thêm phần ‘Di truyền phân tử và cơ chế bệnh sinh’ ở dưới.)
Biểu hiện lâm sàng – Biểu hiện lâm sàng của XP bao gồm phản ứng cháy nắng sớm và trầm trọng, cùng với tình trạng xuất hiện nhiều tàn nhang tiến triển tại các vùng da hở khi tiếp xúc tối thiểu với tia UV. Các dấu hiệu lão hóa da sớm, giãn mạch, bệnh da sần (poikiloderma), khô da, teo da và nếp nhăn thường được quan sát thấy trong thời thơ ấu hoặc tuổi thiếu niên. Ung thư da xảy ra sớm trong đời và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Trong một số trường hợp, tùy thuộc vào nhóm bổ trợ và tác động của các đột biến cụ thể lên chức năng sản phẩm gen, bệnh nhân có thể gặp tình trạng suy giảm trí tuệ, bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển và/hoặc phát triển các bệnh ung thư khác. (Xem thêm phần ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)
Chẩn đoán – Chẩn đoán XP được nghi ngờ ở những cá thể có một hoặc nhiều biểu hiện sau (xem phần ‘Nghi ngờ lâm sàng’ ở dưới):
- Nhạy cảm ánh nắng nghiêm trọng dù chỉ tiếp xúc tối thiểu
- Xuất hiện tàn nhang sớm (trước 2 tuổi)
- Ung thư da trong thời thơ ấu
- Nhiều khối u ung thư da ở tuổi trưởng thành sớm
- Sợ ánh sáng nặng kèm theo sung huyết kết mạc rõ rệt và các triệu chứng mắt khác (ví dụ: viêm giác mạc, tân mạch giác mạc và sẹo giác mạc)
- Các triệu chứng thần kinh (ví dụ: mất phản xạ gân xương, mất thính lực)
Chẩn đoán xác định XP được thực hiện thông qua xét nghiệm di truyền. (Xem thêm phần ‘Xét nghiệm di truyền’ ở dưới.)
Quản lý điều trị – Bảo vệ da nghiêm ngặt và tránh tiếp xúc với ánh nắng, theo dõi lâm sàng sát sao, cùng với việc quản lý sớm và phù hợp các tổn thương da tiền ung thư và ung thư là những trụ cột chính trong điều trị bệnh nhân XP.
Bảo vệ khỏi ánh sáng – Bệnh nhân XP cần được bảo vệ tuyệt đối khỏi ánh sáng (bao gồm tránh tất cả các nguồn tia UV trong nhà và ngoài trời); mặc quần áo bảo hộ; đeo kính bảo vệ/kính râm và thoa kem chống nắng phổ rộng lên tất cả các vùng da hở. Do nguy cơ thiếu hụt vitamin D gia tăng liên quan đến việc bảo vệ da nghiêm ngặt, chúng tôi đề xuất bổ sung vitamin D cho hầu hết bệnh nhân XP (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm “Thiếu hụt và bất cập Vitamin D ở trẻ em và thanh thiếu niên”.)
Theo dõi ung thư da – Khám da và mắt định kỳ để phát hiện sớm và điều trị ung thư da cũng như các tổn thương tiền ung thư được khuyến cáo cho tất cả bệnh nhân XP. (Xem thêm phần ‘Chiến lược bảo vệ khỏi ánh sáng’ và ‘Theo dõi ung thư da’ ở dưới.)
Điều trị dày sừng ánh sáng – Dày sừng ánh sáng được điều trị hiệu quả nhất bằng các liệu pháp tác động diện rộng (field-directed therapies), bao gồm fluorouracil tại chỗ, imiquimod và liệu pháp quang động. (Xem thêm phần ‘Dày sừng ánh sáng’ ở dưới và “Điều trị dày sừng ánh sáng”.)
Điều trị ung thư da không phải melanoma – Phẫu thuật cắt rộng tại chỗ và phẫu thuật Mohs là những lựa chọn điều trị hàng đầu cho ung thư da không phải melanoma. Các liệu pháp thay thế, bao gồm áp lạnh (cryosurgery), imiquimod và fluorouracil tại chỗ, có thể được sử dụng cho các khối u nông hoặc có nguy cơ thấp. (Xem thêm phần ‘Ung thư da không phải melanoma’ ở dưới.)
Điều trị melanoma – Điều trị melanoma ở bệnh nhân XP tương tự như điều trị cho trẻ em và người lớn không mắc XP. (Xem thêm “Melanoma ở trẻ em và thanh thiếu niên”, phần ‘Quản lý’ và “Quản lý phẫu thuật melanoma da nguyên phát hoặc melanoma ở các vị trí bất thường khác” và “Tổng quan về quản lý melanoma da tiến triển”.)