Bệnh u vàng gân não (Cerebrotendinous xanthomatosis)

TÓM TẮT

Cơ chế bệnh sinh – Bệnh u vàng gân-não (Cerebrotendinous xanthomatosis – CTX) là một bệnh lý hiếm gặp gây ra bởi biến thể gây bệnh của gen CYP27A1, dẫn đến thiếu hụt enzyme sterol 27-hydroxylase, gây tích tụ cholesterol và cholestanol ở hầu hết các mô. Cholestanol được cho là tác nhân gây ra độc tính thần kinh trong bệnh CTX. (Xem thêm ‘Cơ chế bệnh sinh’ ở dưới.)

Đặc điểm lâm sàng – Các triệu chứng toàn thân liên quan đến CTX bao gồm tiêu chảy kéo dài, đục thủy tinh thể sớm, u vàng gân, xơ vữa động mạch sớm và bệnh tim mạch. Các biểu hiện toàn thân thường xuất hiện sớm hơn các biểu hiện thần kinh. (Xem thêm ‘Biểu hiện toàn thân (ngoài thần kinh)’ ở dưới.)

Rối loạn chức năng thần kinh, bao gồm thất điều tiểu não, khuyết tật trí tuệ, sa sút trí tuệ, co cứng, động kinh, hội chứng parkinson, bệnh tủy và bệnh đa dây thần kinh, thường biểu hiện rõ từ cuối thời thơ ấu hoặc đầu thời kỳ trưởng thành và tiến triển trong suốt tuổi trưởng thành. (Xem thêm ‘Biểu hiện thần kinh’ ở dưới.)

Chẩn đoán hình ảnh – Chụp cắt lớp vi tính (CT) sọ não và chụp cộng hưởng từ (MRI) não cho thấy tình trạng teo não lan tỏa, thay đổi tín hiệu chất trắng ảnh hưởng ở tiểu não nhiều hơn đại não và các tổn thương khu trú hai bên ở tiểu não. Các tổn thương tăng tín hiệu trên MRI T2-weighted và FLAIR được quan sát thấy ở nhân răng, cầu nhạt, chất đen và olive dưới. (Xem thêm ‘Hình ảnh học thần kinh’ ở dưới.)

Xét nghiệm cận lâm sàng – Nồng độ cholestanol trong huyết thanh và mô tăng cao từ 5 đến 10 lần mức bình thường, trong khi nồng độ cholesterol huyết thanh bình thường hoặc giảm. Quá trình tổng hợp acid chenodeoxycholic giảm mạnh, đồng thời nồng độ rượu mật (bile alcohols) và các conjugate glyco của chúng trong mật, nước tiểu và huyết thanh tăng cao. (Xem thêm ‘Các xét nghiệm và thăm dò cận lâm sàng’ ở dưới.)

Đánh giá và chẩn đoán – Chẩn đoán CTX được gợi ý bởi sự kết hợp điển hình của các triệu chứng, thường gặp ở hầu hết bệnh nhân mắc rối loạn này, bao gồm:

• Vàng da tắc mật thời sơ sinh
• Tiêu chảy thời nhũ nhi
• Đục thủy tinh thể không bẩm sinh xuất hiện trong thời thơ ấu
• U vàng gân xuất hiện trong thời kỳ vị thành niên hoặc đầu thời kỳ trưởng thành
• Rối loạn chức năng thần kinh tiến triển bắt đầu từ cuối thời thơ ấu hoặc đầu thời kỳ trưởng thành

Xét nghiệm nồng độ cholestanol huyết thanh, rượu mật trong huyết thanh và nước tiểu nên được thực hiện cho trẻ em có rối loạn mật, tiêu chảy hoặc đục thủy tinh thể. Nồng độ cholestanol huyết thanh và rượu mật trong huyết thanh, nước tiểu tăng cao sẽ hỗ trợ chẩn đoán, và có thể được xác nhận bằng xét nghiệm di truyền. (Xem thêm ‘Đánh giá và chẩn đoán’ ở dưới.)

Điều trị – Đối với trẻ em và người lớn mắc CTX, chúng tôi khuyến cáo điều trị bằng acid chenodeoxycholic (CDCA) (Khuyến cáo 1C). Điều quan trọng là phải bắt đầu điều trị trước khi xuất hiện rối loạn chức năng thần kinh để ngăn ngừa tổn thương neuron không hồi phục. Sự cải thiện lâm sàng trong các trường hợp bệnh CTX đã tiến triển là không phổ biến, nhưng CDCA có thể ổn định hoặc thậm chí cải thiện một số biểu hiện của bệnh, vốn có tiềm năng gây suy kiệt nặng nề. Hiện chưa có phương pháp điều trị nào khác có bằng chứng về hiệu quả. Liều dùng, tác dụng phụ và hiệu quả của CDCA đã được xem xét ở trên. (Xem thêm ‘Acid chenodeoxycholic’ ở dưới.)

Điều trị triệu chứng – Bệnh nhân CTX có thể cần các can thiệp điều trị đục thủy tinh thể, động kinh, hội chứng parkinson và co cứng. (Xem thêm ‘Điều trị triệu chứng’ ở dưới.)