Quá mẫn với thuốc: Phân loại và đặc điểm lâm sàng

Các thuốc thường gây phản ứng phổ biến

Dưới đây là danh sách các thuốc có thể gây phản vệ không thông qua cơ chế miễn dịch, kèm theo các hội chứng lâm sàng tương ứng được trình bày chi tiết trong từng mục:

• Thuốc cản quang (xem “Chẩn đoán và điều trị phản ứng cấp với thuốc cản quang X-quang”)
• Các thuốc nhóm Opioid (xem “Phản vệ chu phẫu: Nhận biết và xử trí cấp cứu”)
• Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) (xem “NSAIDs (bao gồm aspirin): Phản ứng dị ứng và giả dị ứng”)
• Vancomycin (xem “Quá mẫn với Vancomycin”)
• Thuốc gây tê tại chỗ (xem “Phản ứng dị ứng với thuốc gây tê tại chỗ”)
• Các thuốc hóa trị (xem “Phản ứng truyền thuốc trong hóa trị liệu toàn thân”)
• Kháng thể đơn dòng và các liệu pháp sinh học khác trong điều trị ung thư (xem “Phản ứng liên quan đến truyền kháng thể đơn dòng trong điều trị ung thư”)

TÓM TẮT

Phân loại phản ứng có hại của thuốc – Phản ứng có hại của thuốc nhìn chung được chia thành loại A và loại B (bảng 1). Loại A chiếm đa số, có thể xảy ra ở bất kỳ cá thể nào và có thể dự đoán được dựa trên các đặc tính dược lý đã biết của thuốc. Phản ứng loại B ít gặp hơn, thường xảy ra trên những bệnh nhân có cơ địa nhạy cảm và thường không thể dự đoán được thông qua các đặc tính dược lý của thuốc. (Xem thêm mục ‘Các phân loại phản ứng có hại của thuốc’ ở dưới.)

Phản ứng miễn dịch/dị ứng – Phản ứng thuốc do miễn dịch (hay phản ứng dị ứng thuốc) là một nhóm con của phản ứng loại B. Theo hệ thống phân loại của Gell và Coombs (bảng 3), các phản ứng này truyền thống được chia làm bốn loại. Trong thực hành lâm sàng, loại I và IV phổ biến hơn nhiều so với loại II và III (xem ‘Phân loại quá mẫn thuốc’ ở dưới):

• Loại I – Khởi phát tức thì, thông qua trung gian IgE, tế bào mast và tế bào ưa kiềm.
• Loại II – Khởi phát muộn, do kháng thể (thường là IgG) trung gian gây phá hủy tế bào.
• Loại III – Khởi phát muộn, do sự lắng đọng phức hợp miễn dịch IgG:thuốc và kích hoạt bổ thể.
• Loại IV – Khởi phát muộn, thông qua trung gian tế bào T. Phản ứng loại IV tiếp tục được chia thành các phân nhóm IVa, IVb, IVc và IVd tùy thuộc vào các loại tế bào khác tham gia vào quá trình này (hình 1).

Phân biệt giữa các phân nhóm – Về mặt lâm sàng, mỗi loại phản ứng có các dấu hiệu và triệu chứng đặc trưng; thời điểm khởi phát triệu chứng cũng là căn cứ hữu ích để phân biệt loại này với loại khác. Tuy nhiên, giữa các loại phản ứng này thường có sự chồng lấp đáng kể về biểu hiện lâm sàng. (Xem thêm các mục ‘Phản ứng loại I’, ‘Phản ứng loại II’, ‘Phản ứng loại III’ và ‘Phản ứng loại IV’ ở dưới.)

Các phản ứng miễn dịch khác – Tự miễn do thuốc và ban cố định do thuốc là những dạng phản ứng miễn dịch khác không dễ dàng xếp vào hệ thống phân loại của Gell và Coombs. (Xem thêm mục ‘Các loại phản ứng miễn dịch khác’ ở dưới.)

Phản ứng giả dị ứng – Phản ứng giả dị ứng thuốc là một nhóm con của phản ứng quá mẫn loại B, có các dấu hiệu và triệu chứng tương tự như dị ứng thuốc do miễn dịch nhưng không thông qua cơ chế miễn dịch. Các phản ứng giả dị ứng đặc biệt khó phân biệt trên lâm sàng vì biểu hiện có thể tương đồng hoặc giống hệt với phản ứng dị ứng thật sự. Tuy nhiên, việc chẩn đoán, tiên lượng và dự phòng các phản ứng giả dị ứng lại hoàn toàn khác biệt. (Xem thêm mục ‘Phản ứng giả dị ứng’ ở dưới.)