Rối loạn thần kinh nhận thức liên quan đến HIV: Dịch tễ học, biểu hiện lâm sàng và chẩn đoán

TÓM TẮT

Thuật ngữ – Những thay đổi về trí nhớ, khả năng tập trung, sự chú ý và kỹ năng vận động thường gặp ở bệnh nhân HIV. Khi các triệu chứng này xảy ra mà không có nguyên nhân rõ ràng nào khác ngoài nhiễm HIV, chúng được phân loại chung là rối loạn thần kinh nhận thức liên quan đến HIV (NAND). Tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng và ảnh hưởng đến chức năng hàng ngày, các khiếm khuyết nhận thức có thể được chia thành ba thể: suy giảm nhận thức không triệu chứng (ANI), rối loạn nhận thức nhẹ liên quan đến HIV (MND) và sa sút trí tuệ liên quan đến HIV (HAD). (Xem thêm ‘Giới thiệu’ và ‘Thuật ngữ’ ở dưới.)

Dịch tễ học – Việc sử dụng rộng rãi liệu pháp phối hợp thuốc kháng retrovirus (ART) giúp làm giảm tỷ lệ hiện mắc của các thể suy giảm nhận thức nghiêm trọng hơn (ví dụ: HAD). Tuy nhiên, các khiếm khuyết nhận thức mức độ nhẹ mà không tìm thấy nguyên nhân khác vẫn phổ biến ở bệnh nhân nhiễm HIV, ngay cả với những người đã ức chế được virus. Các yếu tố nguy cơ dẫn đến HAND bao gồm số lượng tế bào CD4 thấp nhất (nadir CD4) thấp, tuổi cao và các bệnh đồng mắc khác như bệnh tim mạch và chuyển hóa. (Xem thêm ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)

Đặc điểm lâm sàng

• Sa sút trí tuệ liên quan đến HIV – HAD chủ yếu xảy ra ở những bệnh nhân nhiễm HIV giai đoạn tiến triển chưa được điều trị. Ở thể điển hình, bệnh đặc trưng bởi rối loạn chức năng dưới vỏ, với sự suy giảm khả năng chú ý – tập trung, các triệu chứng trầm cảm, cùng sự suy giảm tốc độ và độ chính xác của vận động tâm thần. Khởi phát thường ở mức độ bán cấp. Hình ảnh học não bộ thường cho thấy teo não, đồng thời có thể ghi nhận tăng tín hiệu chất trắng dạng khuếch tán hoặc dạng mảng. (Xem thêm ‘Sa sút trí tuệ liên quan đến HIV’ ở dưới.)
• Suy giảm nhận thức mức độ nhẹ – Các khiếm khuyết nhận thức chính trong thể NAND nhẹ bao gồm khó khăn trong việc chú ý, trí nhớ làm việc, chức năng điều hành và tốc độ xử lý thông tin. Khởi phát và diễn tiến thường chậm hơn so với thể bán cấp của HAD, và các khiếm khuyết này có thể duy trì ổn định hoặc không thay đổi trong nhiều năm. Không có dấu hiệu đặc hiệu trên hình ảnh học. (Xem thêm ‘Suy giảm nhận thức mức độ nhẹ’ ở dưới.)

Tầm soát suy giảm nhận thức – Giá trị của việc tầm soát rộng rãi suy giảm nhận thức ở bệnh nhân HIV vẫn còn nhiều tranh luận. Do nguồn lực hạn chế và thiếu bằng chứng rõ ràng về việc thay đổi hướng xử trí dựa trên các khiếm khuyết nhẹ, chúng tôi không thực hiện tầm soát thường quy. Tuy nhiên, khi điều kiện cho phép, việc tầm soát là hợp lý để thiết lập đánh giá nền về chức năng thần kinh nhận thức của bệnh nhân, phòng trường hợp xảy ra suy giảm sau này. (Xem thêm ‘Tầm soát suy giảm nhận thức’ ở dưới.)

Đánh giá

• Đánh giá ban đầu – Nghi ngờ NAND ở bệnh nhân HIV khi có các khiếm khuyết nhận thức gây triệu chứng hoặc phát hiện khi tầm soát. Mục tiêu của đánh giá ban đầu là xác định mức độ, diễn tiến và ảnh hưởng chức năng của các khiếm khuyết nhận thức; xác định giai đoạn bệnh HIV và tình trạng điều trị; đồng thời bắt đầu đánh giá các nguyên nhân tiềm tàng khác gây triệu chứng nhận thức như các rối loạn thần kinh hoặc thoái hóa thần kinh khác, rối loạn tâm thần nguyên phát, lạm dụng chất nghiêm trọng và tình trạng đa thuốc. (Xem thêm ‘Đánh giá ban đầu’ và ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)
• Đánh giá chuyên sâu – Trọng tâm của đánh giá chẩn đoán tiếp theo tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng và việc bệnh nhân có đang dùng ART hay không. Đối với bệnh nhân có triệu chứng rất nhẹ, không suy giảm chức năng trong công việc hoặc đời sống hàng ngày, không khởi phát mới hoặc tiến triển gần đây, có thể theo dõi các triệu chứng và dấu hiệu mà không cần đánh giá thần kinh chuyên sâu. Đối với bệnh nhân suy giảm nặng, thường thực hiện chụp cộng hưởng từ (MRI) và chọc dò thắt lưng đánh giá dịch não tủy để tìm các nguyên nhân tiềm tàng khác. (Xem thêm ‘Đánh giá chuyên sâu’ và ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)

Chẩn đoán – Chẩn đoán HAND được đặt ra cho bệnh nhân HIV có suy giảm nhận thức (đặc biệt khi khởi phát mới hoặc có dấu hiệu tiến triển) thông qua bệnh sử và thăm khám hoặc phát hiện qua trắc nghiệm tâm lý thần kinh, và các khiếm khuyết này không thể giải thích đầy đủ bởi các bệnh lý khác hoặc nguyên nhân có sẵn sau khi đã đánh giá kỹ lưỡng. (Xem thêm ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)