TÓM TẮT
Vùng lưu hành – Kiến lửa ngoại lai (Imported fire ants – IFAs) là loài kiến độc, hung dữ, thường chích ngay cả khi ít bị kích thích và rất khó tránh khỏi ở những vùng lưu hành (hình 1). Chúng phân bố khắp miền Nam Hoa Kỳ và tại nhiều khu vực khác trên thế giới, bao gồm Mexico, vùng Caribbean, Australia, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc. (Xem mục ‘Vùng lưu hành’ ở dưới.)
Đặc điểm vết chích – Vết chích của kiến lửa gây ra cảm giác bỏng rát dữ dội ngay lập tức (tên gọi “fire ant” bắt nguồn từ đặc điểm này) và ngứa tại vị trí chích. Các trường hợp chích thường xảy ra nhiều nhất vào mùa hè, phổ biến nhất ở trẻ em và thường gặp tại chi dưới (hình 5). (Xem mục ‘Phản ứng lâm sàng’ ở dưới.)
Phản ứng tại chỗ (thường gặp) – Hầu hết mọi người chỉ xuất hiện các phản ứng tại chỗ với nhiều hình thái khác nhau. Mụn mủ vô khuẩn là dấu hiệu đặc trưng cho vết chích của kiến lửa ngoại lai. Các phản ứng tại chỗ ít gặp hơn bao gồm phản ứng sẩn ngứa kèm quầng đỏ (wheal and flare) và phản ứng tại chỗ lan rộng. Các phản ứng này thường khu trú xung quanh vị trí chích. (Xem mục ‘Phản ứng tại chỗ’ ở dưới.)
Điều trị – Việc điều trị các phản ứng tại chỗ chủ yếu là điều trị triệu chứng và không phải lúc nào cũng cần thiết (xem mục ‘Phản ứng tại chỗ’ ở dưới):
- Đối với bệnh nhân có phản ứng sẩn ngứa kèm quầng đỏ gây khó chịu, chúng tôi đề xuất sử dụng corticosteroid tại chỗ nồng độ thấp và/hoặc thuốc kháng histamin đường uống không gây buồn ngủ (Khuyến cáo 2C).
- Các phản ứng tại chỗ lan rộng thường cần điều trị bằng thuốc bôi tại chỗ và kháng histamin đường uống. Có thể cần sử dụng corticosteroid tại chỗ nồng độ cao. Trong trường hợp sưng nề nặng, chúng tôi đề xuất dùng prednisone đường uống (liều đơn 20 mg) và kê cao chi bị tổn thương (Khuyến cáo 2C).
Chích nhiều nốt đồng thời (hiếm gặp) – Đã có báo cáo về các cuộc tấn công quy mô lớn khiến bệnh nhân bị chích hàng trăm hoặc hàng ngàn nốt. Việc bị chích nhiều nốt có thể dẫn đến nhiều phản ứng độc tính khác nhau như bệnh huyết thanh, hội chứng thận hư, co giật, viêm đa dây thần kinh đơn và làm trầm trọng thêm các bệnh lý tim phổi sẵn có. Việc điều trị cần được cá thể hóa theo triệu chứng của bệnh nhân; chúng tôi không khuyến cáo dùng glucocorticoid liều cao và dịch truyền tĩnh mạch theo kinh nghiệm, đặc biệt ở những bệnh nhân suy kiệt hoặc có bệnh lý tim mạch sẵn có (Khuyến cáo 2C). Đối với hầu hết bệnh nhân bị chích nhiều nốt, các biện pháp can thiệp dành cho phản ứng tại chỗ là đủ. (Xem mục ‘Phản ứng độc tính’ ở dưới.)
Phản ứng dị ứng (hiếm gặp) – Một số cá nhân xuất hiện phản ứng dị ứng toàn thân, dao động từ các phản ứng da lan tỏa (mày đay toàn thân, phù mạch, ngứa, đỏ da) đến sốc phản vệ đe dọa tính mạng. Triệu chứng có thể xuất hiện trong vòng vài phút sau khi bị chích hoặc trong một số trường hợp hiếm gặp, có thể khởi phát sau vài giờ. Các mụn mủ vô khuẩn đặc trưng sau đó có thể giúp xác định kiến lửa là tác nhân gây bệnh. (Xem mục ‘Phản ứng dị ứng toàn thân’ ở dưới.)
Điều trị – Bệnh nhân sốc phản vệ phải được điều trị cấp cứu và được trang bị bút tiêm epinephrine tự động hoặc thuốc xịt mũi epinephrine để tự xử trí cho các phản ứng có thể xảy ra trong tương lai. (Xem “Sốc phản vệ: Điều trị cấp cứu”.)
Chuyển chuyên khoa dị ứng – Bệnh nhân có phản ứng dị ứng nên được chuyển đến chuyên gia dị ứng. Chẩn đoán dị ứng nọc kiến lửa ngoại lai đòi hỏi phải chứng minh được sự hiện diện của immunoglobulin E đặc hiệu với nọc độc (V-IgE) thông qua test lẩy da hoặc các xét nghiệm in vitro. Test lẩy da là phương pháp ưu tiên, nhưng xét nghiệm in vitro sẽ được chỉ định nếu tổn thương da hoặc có chống chỉ định với test lẩy da. (Xem mục ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)
Hiệu quả của liệu pháp miễn dịch – Ở những bệnh nhân đã xác định dị ứng nọc kiến lửa ngoại lai, chúng tôi khuyến cáo thực hiện liệu pháp miễn dịch bằng nọc độc từ 3 đến 5 năm với các loại vaccine kiến lửa toàn thân hiện có trên thị trường (Khuyến cáo 1B). Hiện đã có nhiều phác đồ điều trị khác nhau. (Xem mục ‘Điều trị’ ở dưới.)