Côn trùng có ngòi đốt: Cách phòng tránh

TÓM TẮT

Tổng quan – Bộ Cánh màng (Hymenoptera) là một trong những bộ côn trùng lớn nhất, bao gồm hơn 150.000 loài ong vò vẽ, ong mật và kiến, trong đó đại đa số không gây hại cho con người (hình 1). Ở con cái của một nhóm gọi là Aculeata, bộ phận đẻ trứng được biến đổi thành cơ quan chích (ngòi chích), có khả năng tiêm độc tố gây ra phản ứng dị ứng. Hầu hết các trường hợp bị chích ở người là do các loài sống theo bầy đàn. (Xem ‘Tổng quan’ ở dưới.)

Các tình huống kích thích tấn công – Nguyên tắc quan trọng nhất trong phòng ngừa là nhận diện hai kịch bản hoàn toàn khác nhau khiến ong thợ hoặc ong vò vẽ tấn công. Thứ nhất là những cá thể đơn lẻ ở xa tổ; chúng thường vô hại trừ khi bị tác động trực tiếp. Thứ hai là khi làm xáo trộn tổ của một đàn; điều này thường dẫn đến hành vi phòng thủ của nhiều ong thợ cùng lúc, bao gồm cả việc chích, ngay cả khi không chạm trực tiếp vào tổ. (Xem ‘Các tình huống kích thích tấn công’ ở dưới.)

Phòng tránh chích từ các cá thể đơn lẻ – Trái với những quan niệm dân gian, ong thợ và ong vò vẽ khi ở xa tổ không hung dữ với con người và chỉ chích khi bị tác động mạnh. Do đó, việc bảo vệ cá nhân chủ yếu dựa vào việc nâng cao cảnh giác ở những khu vực có nhiều côn trùng này, đặc biệt là khi ăn uống. (Xem ‘Phòng tránh chích từ các cá thể đơn lẻ’ và ‘Hành vi cá nhân’ ở dưới.)

Quần áo màu sặc sỡ và hương thơm – Không có bằng chứng cho thấy nước hoa hoặc quần áo màu sặc sỡ, họa tiết hoa thu hút ong/vò vẽ đơn lẻ hay làm tăng nguy cơ bị chích, mặc dù có nhiều lời khuyên trái ngược với điều này. (Xem ‘Trang phục và hương mỹ phẩm’ ở dưới.)

Giảm thiểu hoạt động kiếm ăn – Các biện pháp vệ sinh nhằm hạn chế thực phẩm và rác thải thực phẩm cho ong thợ thường hiệu quả hơn trong việc giảm số lượng côn trùng so với các phương pháp khác. Kỹ thuật dùng mồi độc để tiêu diệt diện rộng các loài ong vàng (yellowjackets) hiện vẫn chủ yếu ở giai đoạn thử nghiệm. Các loại bẫy hiện có thường không bắt đủ số lượng ong thợ để làm giảm đáng kể nguy cơ bị chích. (Xem ‘Giảm thiểu đối tượng kiếm ăn’ ở dưới.)

Phòng tránh chích từ các đàn ong – Việc ngăn ngừa bị chích từ các đàn ong phức tạp hơn so với các cá thể đơn lẻ, chủ yếu phụ thuộc vào sự cảnh giác của mỗi người khi tác động vào cây cối, đặc biệt là khi làm vườn. (Xem ‘Phòng tránh chích từ các đàn ong’ ở dưới.)

Quần áo màu sáng hoặc màu trắng – Biện pháp hiệu quả nhất để giảm thiểu mức độ nghiêm trọng khi bị tấn công hàng loạt có lẽ là mặc quần áo màu trắng hoặc màu sáng khi ở ngoài trời, vì côn trùng chích thường bị thu hút mạnh bởi các màu tối. (Xem ‘Giảm thiểu mức độ nghiêm trọng của các cuộc tấn công’ ở dưới.)

Xử trí thoát hiểm khi gặp tổ ong – Nếu thấy một vài con ong bay xung quanh, mỗi người nên chậm rãi lùi ra xa khỏi khu vực đó, tránh các cử động đột ngột. Tuy nhiên, nếu một số lượng lớn côn trùng bay quanh hoặc bắt đầu chích, cần che miệng và mũi, nhanh chóng chạy khỏi khu vực đó và tìm nơi trú ẩn trong tòa nhà hoặc xe hơi đóng kín. (Xem ‘Xử trí thoát hiểm’ ở dưới.)