TÓM TẮT
Tổng quan – Chấn thương cổ nghiêm trọng dẫn đến di chứng thần kinh vĩnh viễn hiếm gặp ở các vận động viên trẻ. Tuy nhiên, việc lập kế hoạch chi tiết là cần thiết để đảm bảo phản ứng tại hiện trường chính xác và vận chuyển kịp thời đến cơ sở điều trị chuyên sâu.
Chuẩn bị – Công tác chuẩn bị của chương trình thể thao cho các tình huống chấn thương cổ nghiêm trọng trong sự kiện thi đấu bao gồm:
- Xây dựng kế hoạch hành động khẩn cấp phối hợp với các đơn vị dịch vụ y tế khẩn cấp (EMS) địa phương (xem ‘Kế hoạch hành động khẩn cấp’ ở dưới).
- Đào tạo trước mùa giải cho đội ngũ nhân viên y tế đa chuyên khoa của đội, bao gồm cả các bài tập mô phỏng (xem ‘Trước mùa giải’ ở dưới).
- Lập kế hoạch trước sự kiện nhằm đảm bảo:
- Sẵn có các thiết bị cần thiết (xem ‘Thiết bị’ ở dưới).
- Có xe cấp cứu tại chỗ hoặc sẵn sàng điều động (xem ‘Vận chuyển bằng xe cấp cứu’ ở dưới).
- Thực hiện “Medical time-out” (họp ngắn chuyên môn) ngay trước sự kiện với sự tham gia của nhân viên y tế đội, đơn vị EMS và trọng tài để rà soát vai trò, trách nhiệm và quy trình phối hợp cố định tại hiện trường cũng như vận chuyển vận động viên chấn thương (xem Tạm dừng y tế (Medical time-out) ở dưới).
Đánh giá tại hiện trường – Việc đánh giá và xử trí đúng cách các chấn thương cổ ở vận động viên nhi khoa yêu cầu:
- Nhận diện – Nhân viên y tế nên nghi ngờ chấn thương tủy sống nghiêm trọng ở bất kỳ vận động viên nào bất tỉnh, hoặc vận động viên tỉnh táo nhưng than đau cổ kèm theo các triệu chứng thần kinh hoặc không thể đi lại. Các dấu hiệu và triệu chứng của chấn thương tủy sống bao gồm: đau cổ, tê, đau dị cảm, yếu cơ, hạn chế tầm vận động, liệt, ngừng hô hấp và mất ý thức (bảng 2). (Xem ‘Nhận diện’ ở dưới.)
- Bảo vệ cột sống cổ – Đối với bệnh nhân có cột sống cổ lệch rõ rệt, hãy cố định nguyên trạng, không được kéo giãn hoặc cố gắng nắn thẳng. Trong các trường hợp khác, tất cả vận động viên nghi ngờ chấn thương cột sống cổ đều cần được hạn chế vận động cột sống; việc này phải được thực hiện càng sớm càng tốt bởi nhân viên y tế hiện trường đã qua đào tạo (sơ đồ 1) (xem ‘Hạn chế vận động cột sống (cố định)’ ở dưới):
- Cố định cột sống cổ bằng tay (hình 1).
- Trong khi duy trì cố định cột sống cổ, thực hiện kỹ thuật lăn khối (log-roll) bệnh nhân lên ván cứng (longboard) (hình 3).
- Đối với vận động viên nghi ngờ chấn thương cổ nghiêm trọng đang đội mũ bảo hiểm và mặc giáp vai, chúng tôi khuyến cáo nên giữ nguyên mũ bảo hiểm và giáp vai trong quá trình xử trí tại hiện trường thay vì tháo bỏ, trừ khi chúng gây cản trở việc hạn chế vận động cột sống hoặc hồi sức cấp cứu (bảng 1) (Khuyến cáo 2C). Nếu giữ nguyên mũ và giáp, nhân viên y tế nên tháo mặt nạ bảo vệ để tiếp cận đường thở đối với vận động viên bất tỉnh hoặc vận động viên tỉnh táo nhưng suy hô hấp; dây quai hàm nên được cắt bỏ nếu cần đặt đường thở miệng hoặc thông khí bằng bóp bóng mặt nạ. (Xem ‘Khi nào cần tháo mũ bảo hiểm và/hoặc giáp vai’ ở dưới.)
- Nếu thực hiện tháo thiết bị bảo hộ, cần tháo đồng thời mũ bảo hiểm và giáp vai dưới sự điều phối của nhân viên y tế có kinh nghiệm và được đào tạo bài bản để tránh gây vận động quá mức cho cột sống cổ.
- Ổn định – Cùng với việc hạn chế vận động cột sống, nhân viên y tế tại hiện trường cần hỗ trợ cơ bản về đường thở, hô hấp và tuần hoàn trong phạm vi chuyên môn của mình, đồng thời hỗ trợ bàn giao bệnh nhân cho đơn vị EMS. (Xem ‘Ổn định và vận chuyển (chấn thương nghiêm trọng)’ ở dưới.)
Đánh giá tại đường biên (với vận động viên có thể đi lại) – Việc khai thác bệnh sử chi tiết và thăm khám lâm sàng cẩn thận là then chốt trong đánh giá vận động viên có thể đi lại nhưng gặp chấn thương cổ cấp tính và than đau cổ. Tuy nhiên, biểu hiện lâm sàng ban đầu có thể gây nhầm lẫn, đặc biệt là ở những vận động viên vẫn có thể đi lại được. Nếu bác sĩ thăm khám không chắc chắn về mức độ chấn thương cổ, cần yêu cầu vận động viên ngừng thi đấu và đánh giá lại. (Xem ‘Đánh giá tại đường biên (vận động viên có thể đi lại)’ ở dưới.)
Quay lại thi đấu – Vận động viên chấn thương cổ có thể quay lại thi đấu khi hết triệu chứng và có kết quả thăm khám bình thường. Việc thực hiện đánh giá chức năng chuyên biệt theo từng môn thể thao tại đường biên có thể hữu ích cho quyết định này. (Xem ‘Quay lại thi đấu’ ở dưới.)