Sinh học mẫu tiểu cầu và quá trình sản xuất tiểu cầu

TÓM TẮT

Tế bào mẫu tiểu cầu (Megakaryocytes) – Đây là những tế bào có kích thước lớn nhất trong tủy xương (hình 2), với đường kính trung bình từ 20 đến 25 $\text{μm}$ (có thể lên đến 50 đến 60 $\text{μm}$). Đây là các tế bào đa bội, chứa lượng DNA gấp 2 đến 32 lần so với tế bào lưỡng bội bình thường trong nhân chia thùy, được tạo ra thông qua quá trình nội phân bào (endomitosis). Tế bào mẫu tiểu cầu sản sinh ra các hạt $\alpha$ và các hạt đậm đặc; đồng thời cả tế bào mẫu tiểu cầu và tiểu cầu đều có khả năng thực bào các thành phần của hạt. (Xem chi tiết tại mục ‘Đặc điểm’ ở dưới.)

Nguồn gốc tế bào mẫu tiểu cầu – Các tế bào gốc tạo máu đa năng (HSCs) (hình 1) biệt hóa thành các tế bào tiền thân mẫu tiểu cầu – hồng cầu (MEPs), sau đó tiếp tục biệt hóa thành các tế bào mẫu tiểu cầu. Thrombopoietin (TPO) kích thích các HSCs và tác động lên các tế bào tạo cụm mẫu tiểu cầu để thúc đẩy tăng trưởng, tăng cường nội phân bào, ức chế apoptosis và kích thích quá trình trưởng thành. (Xem chi tiết tại mục ‘Nguồn gốc và biệt hóa’ ở dưới.)

Quá trình sản sinh tiểu cầu – Mỗi tế bào mẫu tiểu cầu sản sinh từ 1000 đến 3000 tiểu cầu (hình 3). Các tế bào mẫu tiểu cầu trong xoang tĩnh mạch tủy xương kéo dài các chân giả xuyên qua tế bào nội mô nhờ hệ thống màng phân định (demarcation membrane system) (hình 4). Các tiền tiểu cầu (proplatelets) tách ra (hình 5) và di chuyển đến phổi, tại đây chúng chuyển hóa thành các tiểu cầu hoàn chỉnh. (Xem chi tiết tại mục ‘Các bước hình thành tiểu cầu’ ở dưới.)

Điều hòa số lượng tiểu cầu – Tổng khối lượng tiểu cầu được duy trì ổn định nhờ TPO. Tế bào mẫu tiểu cầu và tiểu cầu biểu hiện các thụ thể TPO để hấp thu TPO, lượng TPO còn lại trong tuần hoàn sẽ kích thích sản sinh tế bào mẫu tiểu cầu và tiểu cầu. Khi số lượng tiểu cầu tăng, TPO bị hấp thu nhiều hơn, dẫn đến giảm sản sinh tiểu cầu. Ngược lại, khi số lượng tiểu cầu giảm, lượng TPO bị hấp thu giảm đi, nồng độ TPO trong tuần hoàn tăng lên, từ đó kích thích sản sinh tiểu cầu. Tiểu cầu có tuổi thọ khoảng 7 ngày. Khoảng một phần ba tổng số tiểu cầu được dự trữ tại lách. (Xem chi tiết tại mục ‘Kiểm soát khối lượng tiểu cầu’, ‘Vai trò của TPO trong duy trì số lượng tiểu cầu’ và ‘Tuổi thọ tiểu cầu’ ở dưới.)

Tế bào mẫu tiểu cầu trong bệnh lý

Các tình trạng giảm tiểu cầu – (Xem chi tiết tại mục ‘Các tình trạng giảm tiểu cầu’ và “Tiếp cận chẩn đoán giảm tiểu cầu ở người trưởng thành”.)

• Hóa trị gây độc tế bào có thể gây apoptosis các HSCs và/hoặc MEPs; bortezomib có thể ngăn chặn sự tách tiểu cầu từ tế bào mẫu tiểu cầu, và etoposide có thể gây apoptosis tiểu cầu.
• Thiếu vitamin B12 làm giảm sản sinh tiểu cầu do giảm mức độ đa bội của tế bào mẫu tiểu cầu.
• Lách to gây tái phân bố khối lượng tiểu cầu trong tuần hoàn; bệnh lý gan đi kèm làm giảm sản sinh TPO.
• Trong xuất huyết giảm tiểu cầu miễn dịch (ITP), các tự kháng thể và tế bào T gây độc thúc đẩy đại thực bào phá hủy tiểu cầu và gây apoptosis tế bào mẫu tiểu cầu.
• Trong hội chứng loạn sản tủy (MDS), khối lượng tế bào mẫu tiểu cầu tăng nhưng quá trình sản sinh tiểu cầu không hiệu quả.

Các tình trạng tăng tiểu cầu – (Xem chi tiết tại mục ‘Các tình trạng tăng tiểu cầu’ và “Tiếp cận bệnh nhân tăng tiểu cầu”.)

• Tăng tiểu cầu phản ứng có thể gặp trong thiếu sắt, ung thư, viêm và các tình trạng khác được liệt kê trong bảng (bảng 1).
• Tăng tiểu cầu dội ngược có thể xảy ra khi hồi phục sau tình trạng ức chế tủy do hóa trị, nhiễm trùng hoặc rượu. Tăng tiểu cầu do tái phân bố có thể xảy ra sau phẫu thuật cắt lách.
• Các u tăng sinh tủy dòng tủy (MPNs) đơn dòng, bao gồm tăng tiểu cầu tiên phát (ET), bạch cầu tủy mạn tính (CML), đa hồng cầu thực sự (PV) và xơ tủy nguyên phát (PMF), có thể gây tăng tiểu cầu thông qua cơ chế không phụ thuộc TPO, được thúc đẩy bởi các đột biến gen JAK2, CALR và MPL. Trong đó, MPL mã hóa cho thụ thể TPO.