Cấy đờm trong đánh giá viêm phổi do vi khuẩn

TÓM TẮT

Nhiễm trùng đường hô hấp dưới rất phổ biến trong cộng đồng, đặc biệt gia tăng ở người cao tuổi, những người mắc bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch. Việc chẩn đoán được thực hiện thông qua nuôi cấy dịch tiết đường hô hấp, phân lập vi sinh vật tương thích từ cấy máu hoặc dịch màng phổi, hoặc bằng các phương pháp sinh học phân tử. (Xem ‘Giới thiệu’ ở dưới.)

Mặc dù kết quả cấy máu hoặc dịch màng phổi dương tính có thể xác định chính xác tác nhân gây bệnh, nhưng một vi sinh vật mọc từ bệnh phẩm đường hô hấp hoặc được phát hiện bằng xét nghiệm khuếch đại phân tử không phải là bằng chứng khẳng định đó là tác nhân gây bệnh. Nhiều loài vi khuẩn là hệ vi sinh vật bình thường hoặc là tác nhân định cư ở đường hô hấp; do đó, dù hiện diện trong dịch tiết hô hấp, chúng có thể không phải là nguyên nhân gây bệnh lâm sàng ở một bệnh nhân viêm phổi do nguyên nhân khác. (Xem ‘Giới thiệu’ ở dưới.)

Đờm khạc là bệnh phẩm đường hô hấp dưới phổ biến nhất được gửi đến phòng xét nghiệm vi sinh. Việc đánh giá đờm khạc thường gặp khó khăn vì nhiều mẫu thực chất là dịch từ đường hô hấp trên chứ không phải đờm. Bước đầu tiên và quan trọng nhất trong đánh giá là nhuộm Gram. Nhuộm Gram có giá trị trong việc (xem ‘Đờm khạc’ ở dưới):

• Đánh giá mức độ phù hợp của mẫu đờm để tiếp tục xử lý và biện giải kết quả.
• Dự đoán tác nhân gây bệnh tiềm năng thông qua việc xác định hình thái vi khuẩn chiếm ưu thế trong một mẫu bệnh phẩm đạt yêu cầu (có mủ).

Nhiều hướng dẫn đã được đề xuất để đánh giá chất lượng mẫu đờm. Các hướng dẫn này đưa ra những tổ hợp và ngưỡng khác nhau về số lượng tối thiểu tế bào biểu mô vảy (SEC) và/hoặc bạch cầu đa nhân trung tính (PMN) trên mỗi vi trường độ phóng đại thấp (LPF; vật kính 10x), tuy nhiên chưa có thông số nào được coi là vượt trội rõ rệt. Phòng xét nghiệm của chúng tôi loại bỏ tất cả các mẫu có trên 10 SEC/LPF (hình 1) mà không xét đến số lượng PMN. (Xem ‘Đờm khạc’ ở dưới.)

Nhuộm Gram và nuôi cấy đờm được chỉ định cho tất cả bệnh nhân viêm phổi bệnh viện và một số bệnh nhân viêm phổi cộng đồng. Nhuộm Gram và nuôi cấy đờm không có vai trò trong đánh giá viêm phế quản cấp ở những người khỏe mạnh. Tương tự, phương pháp này không được chỉ định trong đánh giá ban đầu ở bệnh nhân đợt cấp của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. (Xem ‘Khi nào chỉ định nhuộm Gram và nuôi cấy đờm?’ ở dưới.)

Kết quả nuôi cấy được báo cáo theo phương pháp bán định lượng (từ 1+ đến 4+ ở một số phòng xét nghiệm, hoặc theo các mức: hiếm – ít – trung bình – nhiều ở những nơi khác). Hầu hết các tác nhân gây bệnh thực sự hiện diện ở mức ít nhất là 3+ (trung bình). (Xem ‘Biện giải kết quả’ ở dưới.)

Mọi kết quả nuôi cấy đờm dương tính phải được biện giải trong bệnh cảnh lâm sàng, vì vi sinh vật có thể định cư ở đường hô hấp trên và/hoặc đường hô hấp dưới. Một số vi sinh vật hầu như không bao giờ là tác nhân gây bệnh tại phổi, chẳng hạn như Candida spp, tụ cầu khuẩn coagulase âm tính và enterococci. (Xem ‘Biện giải kết quả’ ở dưới.)

Nội soi phế quản có thể được sử dụng để thu thập mẫu dịch tiết đường hô hấp dưới ở những bệnh nhân nghi ngờ viêm phổi mà không thể lấy mẫu bằng cách khạc đờm hoặc khi các mẫu đó không đem lại giá trị chẩn đoán. Nội soi phế quản để thu thập bệnh phẩm hữu ích nhất trong chẩn đoán nhiễm Mycobacterium tuberculosis ở bệnh nhân có kết quả xét nghiệm đờm âm tính, nhiễm Pneumocystis jirovecii (trước đây gọi là Pneumocystis carinii), các tác nhân nấm hoặc virus khác, hoặc để xác định các nguyên nhân không do nhiễm trùng như bệnh lý ác tính. (Xem ‘Bệnh phẩm thu thập qua nội soi phế quản’ ở dưới.)