TÓM TẮT
Gen HFE – Gen HFE mã hóa một protein tham gia điều hòa quá trình sản xuất hepcidin bởi các tế bào gan. Các biến thể gây bệnh ở gen HFE, chủ yếu là C282Y, có thể dẫn đến tăng hấp thu sắt, đôi khi gây ra tình trạng quá tải sắt trong mô. (Xem thêm ‘Chức năng của gen HFE’ ở dưới và “Điều hòa cân bằng sắt”.)
Bệnh nhiễm sắt di truyền – Bệnh nhiễm sắt di truyền (Hereditary hemochromatosis – HH) là một rối loạn di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường với độ thâm nhập thay đổi. Thể đồng hợp tử đối với biến thể HFE C282Y thường là điều kiện cần để gây ra tình trạng quá tải sắt trên lâm sàng, tuy nhiên nhiều cá thể mang kiểu gen này sẽ không bao giờ tiến triển thành bệnh HH (bảng 2). Hiếm gặp hơn, thể dị hợp tử kép với biến thể H63D (C282Y/H63D) hoặc mất đoạn gen HFE có thể liên quan đến quá tải sắt, thường ở mức độ nhẹ. Trong những trường hợp này, cần tìm kiếm và điều trị các nguyên nhân gây quá tải sắt và bệnh gan thứ phát (lạm dụng rượu, virus viêm gan C, bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa – MASLD). Thể dị hợp tử HFE C282Y thường là trạng thái người mang gen không biểu hiện bệnh, có nguy cơ quá tải sắt tương đương với quần thể chung. Ở một số trường hợp dị hợp tử, bệnh gan đi kèm có thể gây ra các kết quả xét nghiệm sắt bất thường. (Xem thêm ‘Các biến thể HFE trong bệnh nhiễm sắt di truyền’ ở dưới.)
Các gen điều hòa sắt khác – Hiếm khi tình trạng quá tải sắt gây ra bởi các biến thể ở những gen điều hòa sắt khác, được gọi là bệnh nhiễm sắt không do HFE (non-HFE hemochromatosis). Nhiễm sắt khởi phát sớm (Juvenile hemochromatosis), điển hình xuất hiện ở trẻ em, thanh thiếu niên hoặc người trưởng thành trẻ tuổi, có thể do đột biến gen HJV (mã hóa hemojuvelin) hoặc HAMP (mã hóa hepcidin). Các gen khác, quy luật di truyền và đặc điểm lâm sàng được thảo luận ở phần trên. (Xem thêm ‘Nhiễm sắt không do HFE’ ở dưới.)
Nguy cơ quá tải sắt – Việc ước tính nguy cơ quá tải sắt ở người đồng hợp tử HFE C282Y (C282Y/C282Y) là một thách thức. Các nghiên cứu quần thể báo cáo tỷ lệ rủi ro từ 1% ở nữ giới đến 28% ở nam giới (bảng 2). Tiền sử gia đình dương tính, giới nam, tuổi cao và lạm dụng rượu đều có thể làm tăng khả năng quá tải sắt. (Xem thêm ‘Khả năng phát triển quá tải sắt’ ở dưới.)
Vai trò của xét nghiệm di truyền – Những cá nhân có tình trạng quá tải sắt cần được xét nghiệm biến thể HFE C282Y và H63D hoặc đột biến gia đình (nếu đã biết). Các xét nghiệm khác có thể được chỉ định cho những người khởi phát bệnh sớm hơn độ tuổi trung bình (trước 40 tuổi ở nam hoặc trước mãn kinh ở nữ) hoặc những người không có nguồn gốc châu Âu, đặc biệt khi thông tin kiểu gen có ích cho những người thân trực hệ. Đối với những người không muốn thực hiện xét nghiệm, việc điều trị quá tải sắt mà không cần xác định kiểu gen là hợp lý, đặc biệt nếu xét nghiệm gây tốn kém và gánh nặng đáng kể mà không làm thay đổi hướng xử trí. (Xem thêm ‘Trình tự xét nghiệm ở cá thể quá tải sắt’ ở dưới.)
Người thân trực hệ – Những người thân trực hệ của bệnh nhân HH nên được xét nghiệm, thường bao gồm cả xét nghiệm sắt và định kiểu gen. Việc này thường được trì hoãn cho đến khi trưởng thành. Một ngoại lệ là anh chị em ruột của người mắc bệnh nhiễm sắt khởi phát sớm, những đối tượng này có thể cần xét nghiệm ở độ tuổi sớm hơn. (Xem thêm “Biểu hiện lâm sàng và chẩn đoán bệnh nhiễm sắt di truyền”, phần ‘Người thân trực hệ không triệu chứng’ và “Quản lý và tiên lượng bệnh nhiễm sắt di truyền”, phần ‘Xét nghiệm và tư vấn cho người thân trực hệ’.)
Tầm soát quần thể – Đối với những cá nhân không có triệu chứng, tiền sử gia đình âm tính và không có quá tải sắt, chúng tôi khuyến cáo không nên tầm soát định kỳ bệnh HH (Khuyến cáo 2C). Tầm soát có thể hợp lý ở một số nhóm quần thể chọn lọc, đặc biệt là nam giới da trắng gốc Bắc Âu. Xét nghiệm sắt (ferritin và độ bão hòa transferrin [TSAT]) có thể là xét nghiệm tầm soát tối ưu hơn so với định kiểu gen HFE. (Xem thêm ‘Vai trò của tầm soát quần thể’ ở dưới.)
Chẩn đoán phân biệt – Chẩn đoán phân biệt tình trạng ferritin tăng cao và các nguyên nhân gây quá tải sắt khác được thảo luận riêng. (Xem thêm “Tiếp cận bệnh nhân nghi ngờ quá tải sắt”, phần ‘Các nguyên nhân khác gây tăng ferritin’ và “Tiếp cận bệnh nhân nghi ngờ quá tải sắt” và “Biểu hiện lâm sàng và chẩn đoán bệnh nhiễm sắt di truyền”.)
Quản lý bệnh HH – Việc quản lý, tiên lượng bệnh HH và xét nghiệm cho người thân trực hệ được thảo luận trong một phần riêng. (Xem thêm “Quản lý và tiên lượng bệnh nhiễm sắt di truyền”.)