TÓM TẮT
Giải phẫu và cơ sinh học – Dây chằng chéo trước (ACL) kéo dài từ mặt trong của lồi cầu ngoài xương đùi đến gai trước xương chày. Dây chằng này đóng vai trò hạn chế sự trượt ra trước và xoay của xương chày. Các tổn thương ACL không do tiếp xúc thường liên quan đến các chuyển động phức tạp nhưng có tính lặp lại, bao gồm: vẹo trong khớp gối động, xoay trong và khép háng, xoay và trượt ra trước xương chày, cùng với lật ngoài cổ chân. (Xem “Tổn thương dây chằng chéo trước”, phần ‘Giải phẫu và chức năng’, “Khám thực thể khớp gối”, phần ‘Giải phẫu’ và “Khám thực thể khớp gối”, phần ‘Cơ sinh học’.)
Yếu tố nguy cơ – Một số yếu tố giải phẫu và nội tiết có thể góp phần gây tổn thương ACL, nhưng những yếu tố này không thể thay đổi được. Đáng chú ý nhất là nữ giới có nguy cơ cao hơn đáng kể so với nam giới khi tham gia cùng một môn thể thao. Ngoài ra, một số yếu tố ngoại lai, từ tình trạng mệt mỏi, bề mặt thi đấu cho đến giày dép, có thể khiến vận động viên dễ tổn thương ACL hơn. Nguy cơ dường như tăng lên khi độ bám (traction) cải thiện, dù là do loại giày hay bề mặt thi đấu. Các yếu tố thần kinh cơ và cơ sinh học góp phần làm tăng nguy cơ tổn thương ACL có thể điều chỉnh được thông qua huấn luyện đúng cách, bao gồm (xem ‘Yếu tố nguy cơ gây tổn thương ACL không do tiếp xúc’ ở dưới):
- Yếu và giảm huy động cơ hamstring (tức là ưu thế cơ tứ đầu đùi)
- Gối vẹo trong khi tiếp đất hoặc khi thay đổi hướng di chuyển
- Yếu và giảm huy động các cơ xoay ngoài khớp háng
- Yếu cơ vùng lõi (thân mình)
Chương trình dự phòng – Nhiều chương trình dự phòng đã được phát triển nhằm giảm nguy cơ tổn thương ACL không do tiếp xúc (bảng 2). Các ví dụ và đường dẫn đến các chương trình này được cung cấp trong văn bản. Một trong những chương trình được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất và chứng minh được hiệu quả giảm tỷ lệ chấn thương là chương trình FIFA 11+ của Liên đoàn Bóng đá Thế giới (mẫu 1A-C). Liên đoàn Bóng đá New Zealand đã sản xuất một loạt video hướng dẫn chương trình FIFA 11+ có thể truy cập tại đây, và các video do FIFA sản xuất có thể tìm thấy tại đây. (Xem ‘Các chương trình dự phòng tổn thương ACL chung’ và ‘Bằng chứng về các chương trình dự phòng tổn thương ACL’ ở dưới.)
Các phương pháp để vượt qua những rào cản thường gặp khi triển khai chương trình dự phòng chấn thương được mô tả trong văn bản; một số nội dung được tóm tắt trong bảng sau (bảng 1). Hướng dẫn chi tiết hơn về cách vượt qua các rào cản này có thể tìm thấy trong Hướng dẫn hiện trường (Field Guide) của Liên minh Quốc gia về Tổn thương ACL (National ACL Injury Coalition).
Tiêu chí của một chương trình dự phòng hiệu quả – Điểm chung của nhiều chương trình dự phòng tổn thương ACL là tập trung vào huấn luyện thần kinh cơ. Một chương trình thành công sẽ bao gồm các bài tập và yếu tố sau (xem ‘Các chương trình dự phòng tổn thương ACL chung’ và ‘Khuyến cáo về chương trình của chúng tôi’ ở dưới):
- Các bài tập tăng cường sức mạnh chi dưới và cơ vùng lõi
- Các bài tập plyometric (bật nhảy) chi dưới
- Các bài tập ổn định khi tiếp đất
- Phản hồi liên tục cho vận động viên về kỹ thuật vận động đúng (ví dụ: cách tiếp đất, xoay trục)
- Thời gian thực hiện đầy đủ (ít nhất 2 lần/tuần) và tuân thủ nghiêm ngặt
- Yêu cầu tối thiểu hoặc không cần thiết bị bổ sung
Độ tuổi bắt đầu và chỉ định tham gia – Các chương trình dự phòng tổn thương ACL có thể bắt đầu từ sớm, ngay từ cấp trung học cơ sở (lớp 5 [khoảng 10 đến 11 tuổi]). Trong mọi trường hợp, việc dự phòng nên bắt đầu khi vận động viên còn trẻ, cụ thể là dưới 18 tuổi. Cá nhân hoặc đội tuyển nên tham gia thường xuyên vào chương trình dự phòng tổn thương ACL nếu có bất kỳ điều kiện nào sau đây (xem ‘Tham gia và duy trì’ ở dưới):
- Vận động viên từng bị tổn thương ACL trước đó.
- Vận động viên hoặc đội tuyển tham gia môn thể thao có nguy cơ cao (ví dụ: bóng đá, bóng rổ).
- Vận động viên hoặc đội tuyển là nữ và tham gia vào bất kỳ môn thể thao hoặc hoạt động nào đòi hỏi thường xuyên tiếp đất, chuyển hướng đột ngột, thay đổi phương hướng và giảm tốc.