TÓM TẮT
Giới thiệu – Việc sử dụng chất gây nghiện hiện đang diễn ra phổ biến và mang tính chất nội tại trong nhóm thanh thiếu niên tại Hoa Kỳ. Mặc dù phần lớn các trường hợp sẽ giảm dần theo thời gian, nhưng nhiều thanh thiếu niên sử dụng rượu và các chất gây nghiện khác vẫn phải gánh chịu những hệ lụy tiêu cực về sức khỏe và xã hội. Một số trường hợp tiến triển nặng hơn, đáp ứng các tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn sử dụng chất (SUD) trong giai đoạn vị thành niên hoặc khi trưởng thành. (Xem ‘Giới thiệu’ ở dưới.)
Các biện pháp can thiệp – Các can thiệp tâm lý xã hội cho thanh thiếu niên mắc SUD thường hướng tới một hoặc nhiều mục tiêu sau: (Xem ‘Các biện pháp can thiệp’ ở dưới.)
- Tăng cường động lực điều trị, ngưng sử dụng chất hoặc giảm liều lượng sử dụng
- Phát triển các kỹ năng để đạt được và duy trì trạng thái kiêng chất hoặc giảm sử dụng
- Tăng cường kiểm soát hành vi từ bên ngoài, thường thông qua các chiến lược giáo dục của cha mẹ
- Xác định các nhóm bạn và hoạt động tích cực để thay thế cho các hành vi lệch lạc
Can thiệp dựa trên gia đình – Các biện pháp can thiệp dựa trên gia đình, bao gồm liệu pháp gia đình đa chiều, liệu pháp gia đình chức năng, liệu pháp gia đình chiến lược ngắn hạn và liệu pháp gia đình đa hệ thống, là những can thiệp tâm lý xã hội có bằng chứng hỗ trợ mạnh mẽ nhất cho thanh thiếu niên mắc SUD. (Xem ‘Điều trị dựa trên gia đình’ ở dưới.)
Phỏng vấn tạo động lực – Đây là phương pháp tư vấn lấy bệnh nhân làm trung tâm, sử dụng các kỹ thuật khơi gợi để giúp bệnh nhân giải quyết sự mâu thuẫn trong việc giảm hoặc ngừng sử dụng chất gây nghiện. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cho thấy phỏng vấn tạo động lực có hiệu quả ở mức độ khiêm tốn trong việc giảm sử dụng rượu. (Xem ‘Phỏng vấn tạo động lực’ ở dưới.)
Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) – CBT trong điều trị SUD ở thanh thiếu niên tập trung vào việc tăng cường khả năng đối phó, kỹ năng giải quyết vấn đề và ra quyết định liên quan đến việc sử dụng chất; hướng dẫn các kỹ năng giúp thanh thiếu niên kiểm soát cơn thèm chất và vượt qua sự cám dỗ; đồng thời cải thiện các mối quan hệ liên cá nhân. Nhiều thử nghiệm lâm sàng cho thấy CBT có hiệu quả trong việc giảm sử dụng chất so với giáo dục tâm lý hoặc chăm sóc thông thường. (Xem ‘Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT)’ ở dưới.)
Quản lý theo điều kiện (Contingency management) – Khi được kết hợp với các phương pháp như tư vấn cai nghiện theo nhóm, quản lý theo điều kiện sử dụng các hình thức khuyến khích tạo động lực để giảm sử dụng chất, dựa trên nguyên lý điều kiện hóa hành vi từ kết quả (operant behavioral conditioning). Mặc dù kết quả còn trái chiều, nhưng nhìn chung, các thử nghiệm lâm sàng ủng hộ hiệu quả ngắn hạn của phương pháp này đối với các vấn đề sử dụng chất ở thanh thiếu niên. (Xem ‘Huấn luyện quản lý theo điều kiện’ ở dưới.)
Sàng lọc và can thiệp ngắn – Can thiệp ngắn là bước tiếp cận hữu ích cho thanh thiếu niên mắc rối loạn sử dụng rượu mức độ nhẹ, bao gồm việc đánh giá mức độ nhận thức của bệnh nhân về vấn đề lạm dụng rượu cũng như sự sẵn lòng điều trị. (Xem ‘Sàng lọc và can thiệp ngắn’ ở dưới.)
Điều trị tại trường học – Mặc dù chưa được thử nghiệm đầy đủ về hiệu quả, việc điều trị SUD có thể được triển khai ngay tại trường học. Các trường trung học phục hồi được thiết kế chuyên biệt cung cấp giáo dục phổ thông kết hợp với giáo dục về SUD và hỗ trợ cho thanh thiếu niên “đang trong quá trình phục hồi”. Các thử nghiệm quan sát cho thấy có mối liên hệ giữa việc theo học tại các trường này với việc giảm sử dụng chất gây nghiện. (Xem ‘Điều trị tại trường học’ ở dưới.)
Tư pháp vị thành niên – Nhiều thanh thiếu niên mắc SUD được quản lý bởi hệ thống tư pháp vị thành niên và tòa án ma túy vị thành niên do hạn chế trong tiếp cận điều trị, sự tham gia của gia đình còn yếu và khả năng tạo động lực cho thanh thiếu niên phạm pháp chấp nhận điều trị là rất thấp. (Xem ‘Tư pháp vị thành niên’ ở dưới.)
Tư vấn cai nghiện và các nhóm hỗ trợ tương trợ – Đây là những phương pháp điều trị SUD phổ biến và có các chương trình dành riêng cho thanh thiếu niên. Mặc dù một số mô hình tư vấn cai nghiện dựa trên bằng chứng đã được thử nghiệm, nhưng các hình thức tư vấn cai nghiện thông thường và các nhóm hỗ trợ tương trợ vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ về hiệu quả trên thanh thiếu niên mắc SUD. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm lâm sàng, các phương pháp này vẫn mang lại nhiều lợi ích. (Xem ‘Nhóm hỗ trợ tương trợ’ và ‘Tư vấn cai nghiện’ ở dưới.)
Tiếp cận đa phương thức – Một số can thiệp tâm lý xã hội kết hợp nhiều phương thức đã được phát triển để đáp ứng nhu cầu của thanh thiếu niên mắc SUD. Các phương pháp như “chăm sóc tiếp nối quyết liệt cho thanh thiếu niên” (Adolescent assertive continuing care) và “tiếp cận củng cố cộng đồng cho thanh thiếu niên” (adolescent community reinforcement approach) đã cho thấy hiệu quả trong các thử nghiệm lâm sàng so với điều trị thông thường. Hiện chưa có sự kết hợp cụ thể nào được chứng minh là hiệu quả vượt trội hơn các phương pháp khác. (Xem ‘Tiếp cận đa phương thức’ ở dưới.)