TÓM TẮT
Thuật ngữ – Rối loạn triệu chứng cơ thể là chẩn đoán được đưa ra từ năm 2013. Chẩn đoán này về cơ bản đã hợp nhất và thay thế các chẩn đoán khác (ví dụ: chứng nghi bệnh – hypochondriasis), vốn không còn được công nhận trong các hệ thống phân loại bệnh tâm thần. (Xem thêm ‘Thuật ngữ và DSM-5-TR’ ở dưới.)
Tỷ lệ lưu hành – Mặc dù tỷ lệ lưu hành của rối loạn triệu chứng cơ thể chưa rõ ràng do mới được đưa vào phân loại gần đây, nhưng tỷ lệ ước tính trong quần thể chung là 5% và ở những bệnh nhân thăm khám tại cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu là 8%. Các yếu tố nguy cơ tiềm tàng bao gồm giới nữ, tiền sử bị lạm dụng tình dục hoặc các sang chấn thời thơ ấu, và sự đồng mắc của các bệnh lý nội khoa hoặc rối loạn tâm thần. (Xem thêm ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)
Cơ chế bệnh sinh – Cơ chế bệnh sinh của rối loạn triệu chứng cơ thể hiện chưa được làm rõ. Nhiều yếu tố tâm lý xã hội có thể liên quan, bao gồm các yếu tố phát triển, sự sai lệch về nhận thức và tri giác, các bất thường về hành vi, và chứng khó diễn đạt cảm xúc (alexithymia – khó khăn trong việc nhận diện hoặc biểu hiện cảm xúc của bản thân). (Xem thêm ‘Cơ chế bệnh sinh’ ở dưới.)
Đặc điểm lâm sàng
Dấu hiệu và triệu chứng – Có hai đặc điểm cốt lõi thường gặp trong rối loạn triệu chứng cơ thể:
- Một hoặc nhiều triệu chứng cơ thể hiện tại kéo dài, gây ra sự đau khổ hoặc suy giảm chức năng tâm lý xã hội. Thông thường, bệnh nhân xuất hiện nhiều triệu chứng cùng lúc.
- Các suy nghĩ, lo âu hoặc hành vi quá mức liên quan đến các triệu chứng cơ thể hoặc những lo ngại về sức khỏe.
Ở những bệnh nhân mắc bệnh mức độ trung bình đến nặng, các triệu chứng thực thể có thể trở thành đặc điểm trung tâm trong định danh của bệnh nhân và chi phối các mối quan hệ liên cá nhân. Chức năng tâm lý xã hội và thể chất có thể suy giảm, và tình trạng tàn phế của bệnh nhân có thể gây gánh nặng đáng kể cho gia đình.
Triệu chứng cơ thể thường gặp nhất là đau. Các triệu chứng phổ biến khác bao gồm mệt mỏi, cũng như các triệu chứng tại đường tiêu hóa, tim phổi, thần kinh và cơ quan sinh dục.
Rối loạn triệu chứng cơ thể có thể xảy ra khi có hoặc không có một bệnh lý nội khoa chung dùng để “giải thích” cho các triệu chứng cơ thể đó.
Mặc dù được chăm sóc y tế sâu sát, bệnh nhân rối loạn triệu chứng cơ thể thường cảm thấy thất vọng và hụt hẫng với các bác sĩ điều trị. Ngược lại, các bác sĩ cũng có thể cảm thấy nản lòng vì những nỗ lực quản lý và trấn an bệnh nhân dường như không mang lại hiệu quả. (Xem thêm ‘Dấu hiệu và triệu chứng’ ở dưới.)
Bệnh đồng mắc – Nhiều bệnh nhân có bệnh lý nội khoa rõ ràng cũng đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn triệu chứng cơ thể; trong những trường hợp này, cả hai rối loạn đều được chẩn đoán. Ngoài ra, các rối loạn lo âu và/hoặc rối loạn trầm cảm đồng mắc xảy ra ở khoảng một phần ba số bệnh nhân rối loạn triệu chứng cơ thể tại các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu. (Xem thêm ‘Các bệnh lý nội khoa’ và ‘Bệnh lý tâm thần’ ở dưới.)
Sử dụng dịch vụ y tế – Mức độ sử dụng dịch vụ y tế thường cao ở những bệnh nhân rối loạn triệu chứng cơ thể và có lẽ cao hơn so với những bệnh nhân không mắc rối loạn này. (Xem thêm ‘Sử dụng dịch vụ y tế’ ở dưới.)
Khía cạnh văn hóa – Các hội chứng bao gồm nhiều triệu chứng cơ thể, lo âu quá mức về bệnh tật đi kèm với sự suy giảm chức năng, lo âu, trầm cảm và gia tăng sử dụng dịch vụ y tế có những điểm tương đồng ở nhiều quốc gia và nền văn hóa khác nhau. Tuy nhiên, cách trải nghiệm và biểu hiện các triệu chứng cơ thể có thể thay đổi tùy theo từng nền văn hóa. (Xem thêm ‘Khía cạnh văn hóa’ ở dưới.)
Diễn tiến bệnh – Diễn tiến bệnh ở người trưởng thành mắc rối loạn triệu chứng cơ thể thường là mạn tính và dao động, nhưng sự cải thiện hoặc thuyên giảm có thể xảy ra ở ít nhất 50% bệnh nhân. Tuy nhiên, những bệnh nhân đã thuyên giảm sau đó vẫn có thể tái phát. (Xem thêm ‘Thuyên giảm và tái phát’ ở dưới.)
Nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân và nguy cơ tự sát có thể tăng cao ở bệnh nhân rối loạn triệu chứng cơ thể. (Xem thêm ‘Tử vong’ ở dưới.)