TÓM TẮT
Định nghĩa và dịch tễ học – Tăng natri máu được định nghĩa là nồng độ natri trong huyết thanh hoặc huyết tương lớn hơn 150 mEq/L và là một tình trạng ít gặp ở trẻ em. Tăng natri máu ở trẻ em thường gặp nhất trong giai đoạn sơ sinh do cung cấp sữa mẹ không đủ. Ở trẻ lớn hơn, nguyên nhân phổ biến nhất là mất nước quá mức do viêm dạ dày ruột hoặc nhiễm trùng toàn thân. (Xem ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)
Sinh lý bệnh – Tăng natri máu xảy ra do sự mất cân bằng trong quá trình điều tiết nước của cơ thể, dẫn đến tăng áp lực thẩm thấu huyết tương so với tổng lượng nước trong cơ thể. (Xem ‘Sinh lý bệnh’ ở dưới.)
Nguyên nhân – Ở trẻ em, tăng natri máu thường do mất dịch cơ thể với nồng độ natri cộng kali thấp hơn nồng độ natri trong huyết thanh hoặc huyết tương. Sự mất dịch này xảy ra qua đường tiêu hóa, nước tiểu hoặc qua da. Trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ dễ gặp tình trạng tăng natri máu hơn so với trẻ lớn do mất nước không cảm thấy nhiều hơn, đồng thời không thể tự giao tiếp về nhu cầu cần nước hoặc tự tiếp cận nguồn nước. Ít gặp hơn, tăng natri máu ở trẻ em có thể do nạp quá nhiều muối, bao gồm cả nguyên nhân do điều trị (iatrogenic) hoặc ngộ độc muối. (Xem ‘Nguyên nhân’ và ‘Trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ’ ở dưới.)
Biểu hiện lâm sàng – Khi tăng natri máu diễn ra cấp tính, các triệu chứng thần kinh có thể xuất hiện do nước di chuyển ra khỏi tế bào não, dẫn đến co não. Sự hiện diện và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng tương quan với nồng độ natri huyết tương/huyết thanh và tốc độ tăng natri. Các biểu hiện dao động từ những dấu hiệu không đặc hiệu (ví dụ: kích thích, bồn chồn, yếu cơ, nôn, co giật cơ, sốt, ở trẻ nhũ nhi có tiếng khóc cao vút và thở nhanh) đến các tổn thương thần kinh nặng như thay đổi trạng thái tâm thần, lơ mơ, hôn mê, co giật, xuất huyết não, xuất huyết dưới nhện và hủy myelin. (Xem ‘Tăng natri máu cấp tính’ ở dưới.)
Hầu hết bệnh nhân tăng natri máu mạn tính (được định nghĩa là tình trạng kéo dài trên một ngày) không có triệu chứng do sự thích nghi của não giúp phục hồi thể tích não. (Xem ‘Tăng natri máu mạn tính’ ở dưới.)
Chẩn đoán – Chẩn đoán tăng natri máu được xác lập khi phát hiện nồng độ natri huyết tương hoặc huyết thanh tăng trên 150 mEq/L. (Xem ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)
Đánh giá – Việc đánh giá chẩn đoán tập trung vào việc xác định nguyên nhân tiềm ẩn gây tăng natri máu. Tuy nhiên, đối với bệnh nhân nặng, ưu tiên hàng đầu là hồi sức dịch. Trong hầu hết các trường hợp, nguyên nhân gây tăng natri máu có thể được xác định rõ thông qua bệnh sử. Khi chẩn đoán nguyên nhân vẫn chưa chắc chắn, việc so sánh áp suất thẩm thấu nước tiểu với huyết tương có thể giúp phân biệt trẻ có khiếm khuyết cô đặc nước tiểu (ví dụ: đái tháo nhạt [DI]) với trẻ mất nước qua da hoặc đường tiêu hóa. Ngoài ra, nồng độ natri niệu và phân suất bài tiết natri (FeNa) có thể giúp phân biệt giữa tăng natri máu do mất nước và do nạp/ngộ độc muối (sơ đồ 1 và bảng 1). (Xem ‘Đánh giá’ ở dưới.)
Điều trị – Điều trị tăng natri máu bao gồm việc điều chỉnh nồng độ natri bằng cách truyền dịch pha loãng để bù đắp lượng nước thiếu hụt và can thiệp hạn chế mất nước thêm nếu phù hợp.
Các bước thực hiện bao gồm: xác định tình trạng thể tích của bệnh nhân, mức độ thiếu hụt nước, tốc độ hạ natri an toàn, đồng thời tính toán nhu cầu dịch duy trì và lượng dịch mất thêm hàng ngày. (Xem ‘Điều trị’ ở dưới.)
Đối với trẻ tăng natri máu mạn tính hoặc tăng natri máu cấp tính nặng (natri lớn hơn 160 mEq/L), chúng tôi khuyến cáo tốc độ hạ natri huyết thanh không vượt quá 0,5 mEq/L mỗi giờ (tức 10 đến 12 mEq/L mỗi ngày) (Khuyến cáo 1B). Tốc độ điều chỉnh nhanh hơn sẽ làm tăng nguy cơ phù não. (Xem ‘Tốc độ điều chỉnh’ ở dưới.)
Phác đồ điều trị cần được điều chỉnh linh hoạt dựa trên thăm khám lâm sàng thường xuyên và theo dõi cận lâm sàng, bao gồm việc đánh giá nồng độ natri tiếp theo.