TÓM TẮT
Đặc điểm tâm lý của rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) – Những người mắc PTSD thường phát triển các chiến lược né tránh về nhận thức và hành vi nhằm giảm bớt các phản ứng cảm xúc gây đau khổ. Sự né tránh này có thể cản trở quá trình xử lý tự nhiên các cảm xúc tiêu cực và quá trình dập tắt nỗi sợ đã học được bằng cách hạn chế tiếp xúc với những tác nhân gợi nhớ an toàn về sự kiện sang chấn. (Xem thêm ‘Tâm lý học của PTSD’ ở dưới.)
Liệu pháp tập trung vào sang chấn là lựa chọn điều trị đầu tay – Đối với hầu hết người trưởng thành mắc PTSD, chúng tôi đề xuất điều trị bằng liệu pháp tâm lý tập trung vào sang chấn thay vì các liệu pháp tâm lý khác (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm ‘Liệu pháp tập trung vào sang chấn là lựa chọn điều trị đầu tay’ ở dưới.)
Các liệu pháp tâm lý tập trung vào sang chấn bao gồm liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT), liệu pháp phơi nhiễm, liệu pháp phơi nhiễm qua văn bản và liệu pháp giải mẫn cảm và tái xử lý thông qua chuyển động nhãn cầu (EMDR). Mặc dù các liệu pháp tập trung vào sang chấn đã được chứng minh là có hiệu quả trong điều trị PTSD, nhưng có rất ít nghiên cứu so sánh trực tiếp giữa các can thiệp tâm lý và chưa có báo cáo về sự khác biệt nhất quán. Do đó, mức độ bằng chứng ủng hộ một liệu pháp cụ thể nào đó vượt trội hơn liệu pháp khác là thấp. (Xem thêm ‘Các loại liệu pháp tập trung vào sang chấn’ ở dưới.)
Việc lựa chọn giữa các liệu pháp tập trung vào sang chấn cần dựa trên sự cùng ra quyết định (shared-decision), ưu tiên của bệnh nhân, chuyên môn của nhà trị liệu và các hạn chế về thực tiễn (ví dụ: thời gian điều trị). (Xem thêm ‘Lựa chọn giữa các liệu pháp tập trung vào sang chấn’ ở dưới.)
Điều chỉnh cho các nhóm bệnh nhân đặc thù – Bệnh lý đồng mắc rất phổ biến ở bệnh nhân PTSD. Một số phác đồ kết hợp CBT tập trung vào sang chấn với các liệu pháp dựa trên bằng chứng cho một bệnh lý đồng mắc phổ biến đã cho thấy hiệu quả trong điều trị cả hai rối loạn. Các trường hợp này bao gồm điều trị PTSD kèm theo chấn thương sọ não, rối loạn sử dụng chất và rối loạn nhân cách. (Xem thêm ‘Điều chỉnh cho các nhóm bệnh nhân đặc thù’ ở dưới.)
Các liệu pháp và can thiệp không tập trung vào sang chấn – Khi không thể áp dụng các liệu pháp tập trung vào sang chấn, các can thiệp không tập trung vào sang chấn như liệu pháp tập trung vào hiện tại (present-centered therapy), liệu pháp tương tác cá nhân và giảm stress dựa trên chánh niệm là những lựa chọn thay thế hợp lý. Tuy nhiên, kích thước hiệu ứng (effect size) của chúng nhỏ hơn so với liệu pháp tập trung vào sang chấn và dữ liệu hỗ trợ còn hạn chế. (Xem thêm ‘Các liệu pháp tâm lý và can thiệp tâm lý xã hội không tập trung vào sang chấn’ ở dưới.)
Đánh giá và quản lý đáp ứng điều trị – Mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng PTSD có thể được đánh giá thông qua phỏng vấn chẩn đoán bằng Thang đánh giá PTSD do lâm sàng thực hiện phiên bản 5 (CAPS-5) hoặc bằng các công cụ tự báo cáo ngắn gọn như Bảng kiểm triệu chứng PTSD theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, Phiên bản thứ 5 (DSM-5) của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ. Hầu hết các phác đồ liệu pháp tâm lý tập trung vào sang chấn đều bao gồm đánh giá triệu chứng sau mỗi buổi hoặc cách một buổi. Tối thiểu, việc đánh giá triệu chứng trước và sau liệu pháp tâm lý là rất quan trọng để đảm bảo chẩn đoán chính xác và lập kế hoạch điều trị. (Xem thêm ‘Đánh giá đáp ứng điều trị’ ở dưới.)
Đánh giá đáp ứng điều trị giúp bệnh nhân và nhà cung cấp dịch vụ y tế nắm bắt được mức độ đáp ứng với điều trị cũng như mức độ nghiêm trọng về mặt chức năng. Kết quả đánh giá nên được chia sẻ với bệnh nhân một cách trị liệu, chẳng hạn như thông qua việc giáo dục bệnh nhân về PTSD và ghi nhận những cải thiện đạt được trong quá trình điều trị. (Xem thêm ‘Đánh giá đáp ứng điều trị’ ở dưới.)
Đáp ứng với điều trị ban đầu của PTSD là khác nhau tùy mỗi người. Đối với những bệnh nhân có đáp ứng không tối ưu, các lựa chọn không dùng thuốc bao gồm tăng số buổi trị liệu tâm lý hoặc thay đổi phương pháp trị liệu tâm lý. (Xem thêm ‘Quản lý đáp ứng không tối ưu’ ở dưới.)