Rối loạn sử dụng chất: Xử trí tâm lý xã hội

TÓM TẮT

Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) – CBT nhằm giúp bệnh nhân rối loạn sử dụng chất điều chỉnh những nhận thức và quy kết sai lệch liên quan đến việc sử dụng chất, đồng thời thay đổi các hành vi làm tăng nguy cơ tái nghiện. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cho thấy CBT mang lại những cải thiện tích cực ở mức độ nhỏ về kết cục điều trị so với các can thiệp khác. (Xem ‘Liệu pháp nhận thức – hành vi’ ở dưới.)

Các liệu pháp dựa trên CBT – Một số can thiệp tích hợp các thành phần và nguyên lý của CBT nhưng tập trung vào các mục tiêu cụ thể hơn (ví dụ: phòng ngừa tái phát) hoặc kết hợp các thành phần khác để giải quyết đa dạng các vấn đề trong quá trình hồi phục. Các phương pháp này bao gồm: tiếp cận tăng cường cộng đồng, can thiệp hành vi kết hợp, phòng ngừa tái phát dựa trên chánh niệm (MBRP) và liệu pháp chấp nhận và cam kết (ACT). (Xem ‘Các liệu pháp dựa trên CBT’ ở dưới.)

Các phương pháp điều trị dựa trên chánh niệm, bao gồm MBRP và liệu pháp chấp nhận và cam kết, cho thấy hiệu quả tương đương với các phương pháp điều trị khác, thậm chí một số đánh giá hệ thống còn cho thấy ưu thế vượt trội. Những liệu pháp này đặc biệt phù hợp với những bệnh nhân muốn học cách chấp nhận và chịu đựng cảm giác thèm chất hoặc cảm giác khó chịu thay vì tìm cách loại bỏ hoàn toàn chúng. (Xem ‘Phòng ngừa tái phát dựa trên chánh niệm’ và ‘Liệu pháp chấp nhận và cam kết’ ở dưới.)

Liệu pháp hành vi cặp đôi (BCT) – BCT là một can thiệp phối hợp, áp dụng các yếu tố của CBT để giải quyết những hành vi gây trở ngại trong các mối quan hệ gắn bó, vốn là những yếu tố có xu hướng duy trì việc sử dụng chất và cản trở quá trình hồi phục. BCT được chỉ định cho mối quan hệ giữa một người mắc rối loạn sử dụng chất và bạn đời hoặc người thân thiết không lạm dụng rượu hoặc ma túy. Các thử nghiệm lâm sàng nhất quán cho thấy BCT đạt hiệu quả cao hơn so với các phương pháp điều trị tập trung vào cá nhân hoặc nhóm. (Xem ‘Liệu pháp hành vi cặp đôi’ ở dưới.)

Phỏng vấn tạo động lực – Đây là một phương pháp tiếp cận định hướng, lấy bệnh nhân làm trung tâm, nhằm giúp người bệnh thay đổi các hành vi gây hại và tăng cường động lực nội tại thông qua việc khám phá và giải quyết những mâu thuẫn trong tâm lý.

Quản lý theo điều kiện (Contingency management) – Phương pháp này thường được dùng để bổ trợ cho các can thiệp tâm lý xã hội hoặc điều trị bằng thuốc, sử dụng các hình thức khuyến khích (phần thưởng) để thúc đẩy bệnh nhân tuân thủ điều trị và/hoặc duy trì kiêng rượu, ma túy.

Tư vấn cai nghiện – Tư vấn cai nghiện là phương pháp điều trị rối loạn sử dụng chất được áp dụng rộng rãi dưới hình thức cá nhân hoặc nhóm. Nội dung tư vấn rất đa dạng, thường bao gồm giáo dục sức khỏe và định hướng theo chương trình 12 bước, có thể kết hợp các yếu tố của liệu pháp tâm lý nhận thức, hành vi, liệu pháp hướng sâu hoặc liệu pháp hỗ trợ. Các hình thức tư vấn cai nghiện phổ biến hiện nay vẫn chưa được kiểm chứng thông qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên. (Xem ‘Tư vấn cai nghiện’ ở dưới.)

Tư vấn cai nghiện cá nhân là một can thiệp có cấu trúc, dựa trên quy trình chuẩn (manual-based), cho thấy khả năng giảm sử dụng cocaine khi kết hợp với tư vấn nhóm ở những bệnh nhân rối loạn sử dụng cocaine. (Xem ‘Tư vấn cai nghiện cá nhân’ ở dưới.)

Quản lý y khoa hành vi – Tương tự như quản lý dùng thuốc, đây là một can thiệp hành vi có cấu trúc và quy trình chuẩn, được triển khai song song với việc điều trị bằng thuốc cho rối loạn sử dụng chất. Mục tiêu là theo dõi mức độ tuân thủ, tác dụng phụ, tình trạng sử dụng chất, đồng thời cung cấp giáo dục, khuyến khích và các dịch vụ hỗ trợ khác. (Xem ‘Quản lý y khoa hành vi’ ở dưới.)

Hỗ trợ tham gia nhóm – Hỗ trợ theo chương trình 12 bước là can thiệp được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất trong số các phương pháp nhằm tăng cường sự tham gia vào các nhóm tự lực như Hội những người cai rượu (Alcoholics Anonymous). Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy phương pháp này giúp tăng tỷ lệ tham gia vào chương trình 12 bước; đa số các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hỗ trợ 12 bước giúp cải thiện kết cục điều trị rối loạn sử dụng chất. (Xem ‘Hỗ trợ tham gia nhóm tự lực’ ở dưới.)