TÓM TẮT
Thiếu máu ruột – Thiếu máu ruột có thể xảy ra ở ruột non hoặc ruột già, gây ra bởi bất kỳ cơ chế nào làm giảm lưu lượng máu đến ruột, chẳng hạn như tắc động mạch, tắc tĩnh mạch hoặc co mạch. Thiếu máu ruột được phân loại dựa trên diễn tiến thời gian và tính chất của triệu chứng (cấp tính hoặc mạn tính), mức độ suy giảm lưu lượng máu và phân đoạn ruột bị ảnh hưởng. Tình trạng thiếu máu ở ruột non thường được gọi là thiếu máu mạc treo, trong khi thiếu máu ở ruột già được gọi là thiếu máu đại tràng. Thiếu máu ruột cấp tính chiếm 60% đến 70% các trường hợp thiếu máu mạc treo và có tỷ lệ tử vong cao, có thể vượt quá 60%. Các trường hợp còn lại là thiếu máu ruột mạn tính. (Xem thêm ‘Sinh lý và cơ chế thiếu máu’ ở dưới.)
Yếu tố nguy cơ – Yếu tố nguy cơ của thiếu máu ruột bao gồm bất kỳ tình trạng nào làm giảm tưới máu ruột hoặc tạo điều kiện dẫn đến thuyên tắc động mạch mạc treo, huyết khối động mạch, huyết khối tĩnh mạch hoặc co mạch. Khả năng phát triển thiếu máu ruột phụ thuộc vào mức độ đầy đủ của tưới máu hệ thống và tuần hoàn bàng hệ, số lượng và khẩu kính của các mạch máu bị ảnh hưởng, cũng như thời gian diễn ra tổn thương thiếu máu. (Xem thêm ‘Yếu tố nguy cơ’ ở dưới.)
Đặc điểm lâm sàng – Đau bụng là triệu chứng khởi phát phổ biến nhất ở bệnh nhân thiếu máu ruột. Mô tả lâm sàng điển hình của thiếu máu ruột cấp tính là “đau bụng không tương xứng với kết quả thăm khám thực thể”. Thời điểm khởi phát đau phụ thuộc vào diễn tiến của quá trình tắc nghẽn và hiệu quả của tuần hoàn bàng hệ. Bệnh nhân thiếu máu mạc treo mạn tính thường than phiền về những cơn đau bụng tái phát sau khi ăn. Các đặc điểm cụ thể của cơn đau và cách khởi phát có thể cung cấp manh mối về nguyên nhân gây thiếu máu, đồng thời giúp phân biệt thiếu máu ruột non với thiếu máu đại tràng (bảng 1). (Xem thêm ‘Đặc điểm lâm sàng’ ở dưới.)
Chẩn đoán – Việc chẩn đoán thiếu máu mạc treo phụ thuộc nhiều vào sự nghi ngờ lâm sàng, đặc biệt ở những bệnh nhân có các yếu tố nguy cơ đã biết. Chẩn đoán nhanh là yếu tố then chốt ở những bệnh nhân có đặc điểm lâm sàng và yếu tố nguy cơ gợi ý thiếu máu ruột cấp tính nhằm giảm thiểu nguy cơ nhồi máu ruột. Tuy nhiên, các dấu hiệu và triệu chứng sớm của thiếu máu mạc treo cấp tính thường không đặc hiệu, và chẩn đoán xác định thường đòi hỏi các xét nghiệm xâm lấn. Chúng tôi chỉ định chụp CT mạch máu (CTA) không dùng thuốc cản quang đường uống như một xét nghiệm ban đầu cho bệnh nhân nghi ngờ thiếu máu mạc treo. CTA có độ chính xác cao trong chẩn đoán thiếu máu mạc treo và hữu ích trong việc loại trừ các nguyên nhân gây đau bụng cấp khác. Chụp động mạch có thể vẫn cần thiết nếu chẩn đoán thiếu máu mạc treo còn nghi ngờ. Nội soi đại tràng hoặc nội soi đại tràng sigma được sử dụng để xác lập chẩn đoán thiếu máu đại tràng. (Xem thêm ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)
Điều trị – Mục tiêu điều trị cho bệnh nhân thiếu máu ruột cấp tính là khôi phục lưu lượng máu ruột nhanh nhất có thể sau khi đã thực hiện các biện pháp hỗ trợ ban đầu. Bệnh nhân thiếu máu ruột cấp tính nên được dùng thuốc chống đông để ngăn chặn sự hình thành hoặc lan rộng của huyết khối, nếu không có chống chỉ định. Việc xử trí các nguyên nhân cụ thể của thiếu máu ruột cấp tính hoặc mạn tính tùy thuộc vào căn nguyên (ví dụ: tắc hoặc huyết khối động mạch, huyết khối tĩnh mạch mạc treo và thiếu máu mạc treo không do tắc nghẽn). Các lựa chọn điều trị bao gồm lấy huyết khối động mạch, phẫu thuật bắc cầu động mạch, đặt stent động mạch, tiêu sợi huyết động mạch hoặc tĩnh mạch, và truyền thuốc giãn mạch trong động mạch. (Xem thêm ‘Xử trí ban đầu’ và ‘Điều trị các nguyên nhân cụ thể’ ở dưới.)