Phản vệ do vận động: Biểu hiện lâm sàng, dịch tễ học, bệnh sinh và chẩn đoán

TÓM TẮT

Định nghĩa và thuật ngữ – Phản vệ do gắng sức (Exercise-induced anaphylaxis – EIA) là một rối loạn trong đó tình trạng phản vệ xảy ra sau khi gắng sức về mặt thể chất. Ở đa số bệnh nhân, các triệu chứng chỉ xuất hiện nếu việc gắng sức diễn ra trong vòng vài giờ sau khi ăn một loại thực phẩm cụ thể mà bệnh nhân dị ứng; tuy nhiên, tình trạng dị ứng thực phẩm này thường không gây triệu chứng nếu không kèm theo gắng sức. Đây được gọi là phản vệ do gắng sức phụ thuộc thực phẩm (food-dependent EIA – FDEIA). Một thuật ngữ chính xác hơn cho FDEIA là “dị ứng thực phẩm phụ thuộc yếu tố hiệp đồng” vì các nghiên cứu đã chứng minh rằng ngoài gắng sức, còn có các yếu tố hiệp đồng khác có thể làm hạ thấp ngưỡng khởi phát triệu chứng của bệnh nhân. (Xem thêm ‘Thuật ngữ’ ở dưới.)

Dấu hiệu và triệu chứng – Các biểu hiện điển hình của EIA và FDEIA bao gồm ngứa toàn thân, cảm giác nóng, đỏ bừng mặt, mề đay và phù mạch, cùng với mệt mỏi đột ngột; sau đó tiến triển thành các triệu chứng tiêu hóa, tắc nghẽn đường hô hấp trên và một số trường hợp có thể dẫn đến sốc/ngất. Các triệu chứng thường bắt đầu trong khi gắng sức hoặc ngay sau khi ngừng gắng sức. (Xem thêm ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)

Các yếu tố hiệp đồng tiềm năng – Ngoài gắng sức, các yếu tố hiệp đồng có thể bao gồm thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), đồ uống có cồn, tình trạng nhiễm trùng hoặc các bệnh lý cấp tính khác, nồng độ phấn hoa trong không khí cao, nhiệt độ và độ ẩm cực đoan, hoặc chu kỳ kinh nguyệt ở một số phụ nữ. Những yếu tố này có thể làm hạ thấp ngưỡng khởi phát triệu chứng khi gắng sức và làm trầm trọng thêm mức độ nghiêm trọng của bệnh. Trong các đề cương nghiên cứu về FDEIA, các triệu chứng nhẹ cũng có thể xuất hiện khi tiếp xúc với liều lượng rất cao của dị nguyên thực phẩm, ngay cả khi không gắng sức. (Xem thêm ‘Các yếu tố hiệp đồng khác’ ở dưới.)

Dịch tễ học – Cả EIA và FDEIA đều hiếm gặp. Trong đó, thể phụ thuộc thực phẩm phổ biến hơn và ngày càng được ghi nhận nhiều hơn. Thanh thiếu niên và người trẻ tuổi chiếm đa số các trường hợp được báo cáo, mặc dù EIA và FDEIA đôi khi cũng được mô tả ở trẻ nhỏ và người lớn tuổi. EIA và FDEIA thường xảy ra đơn lẻ, dù đã có báo cáo về các trường hợp có tính chất gia đình. (Xem thêm ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)

Cơ chế bệnh sinh – Những thay đổi sinh lý cụ thể và/hoặc các biến cố tế bào xảy ra trong quá trình gắng sức dẫn đến khởi phát triệu chứng trong EIA hiện vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn. FDEIA được xem là một thể phụ của phản vệ do thực phẩm, trong đó bệnh nhân bình thường có khả năng dung nạp thực phẩm đó, nhưng khi có thêm yếu tố gắng sức và/hoặc các yếu tố hiệp đồng khác sẽ gây ra sự phá vỡ khả năng dung nạp này. (Xem thêm ‘Thuyết về cơ chế bệnh sinh’ ở dưới.)

Đánh giá và chẩn đoán – Chẩn đoán EIA/FDEIA thường dựa trên tiền sử lâm sàng và loại trừ các rối loạn khác. Ở những bệnh nhân nghi ngờ FDEIA, cần chứng minh được sự hiện diện của IgE đặc hiệu với loại thực phẩm nghi ngờ. Nghiệm pháp gắng sức không bắt buộc để chẩn đoán, nhưng kết quả dương tính với nghiệm pháp này có giá trị trong việc xác nhận chẩn đoán. Ngược lại, kết quả nghiệm pháp âm tính không đủ cơ sở để loại trừ chẩn đoán. (Xem thêm ‘Đánh giá và chẩn đoán’ ở dưới.)

Chẩn đoán phân biệt – Chẩn đoán phân biệt của EIA bao gồm mề đay cholinergic, mastocytosis hệ thống, các biến cố tim mạch, hen suyễn do gắng sức và trào ngược họng – thanh quản liên quan đến gắng sức. Đối với FDEIA, chẩn đoán phân biệt cần bao gồm thêm cả dị ứng thực phẩm nguyên phát trầm trọng hơn do gắng sức. (Xem thêm ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)