TÓM TẮT
- Tỷ lệ lưu hành – Tỷ lệ lưu hành trong một năm của rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) ở mẫu quần thể người trưởng thành trên toàn thế giới dao động từ 1% đến 6%. (Xem thêm ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)
- Các loại sang chấn – Nhiều loại sang chấn khác nhau có thể dẫn đến PTSD, bao gồm chiến đấu trong quân đội, tấn công tình dục hoặc thể xác, thảm họa, lạm dụng tình dục thời thơ ấu, sự ra đi đột ngột của người thân, chấn thương thể chất nghiêm trọng hoặc bệnh lý khởi phát cấp tính, và quá trình điều trị tại đơn vị hồi sức tích cực (ICU). (Xem thêm ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)
- Sinh lý bệnh – Sinh lý bệnh của PTSD hiện chưa được hiểu rõ. Tuy nhiên, các báo cáo đã chỉ ra sự khác biệt về giải phẫu thần kinh, chất dẫn truyền thần kinh và chức năng não bộ ở bệnh nhân PTSD so với những người không mắc rối loạn này. (Xem thêm ‘Sinh lý bệnh’ ở dưới.)
- Biểu hiện lâm sàng – Bệnh nhân PTSD có các đáp ứng rõ rệt về nhận thức, cảm xúc và hành vi đối với các kích thích gợi nhớ về sang chấn từng trải qua (ví dụ: hồi tưởng, lo âu trầm trọng, hành vi chạy trốn hoặc đối kháng). Họ bù trừ cho trạng thái kích thích cường độ cao này bằng cách né tránh, tê liệt cảm xúc và giảm sự quan tâm đến con người cũng như các hoạt động xung quanh. (Xem thêm ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)
- Phân nhóm phân ly – Một số bệnh nhân có thể được phân loại vào phân nhóm phân ly của PTSD. Những bệnh nhân này có các triệu chứng phân ly nổi bật, vốn là triệu chứng thường gặp trong PTSD. Nhóm này thường có mức độ suy giảm chức năng, tỷ lệ bệnh đồng mắc và nguy cơ tự sát cao hơn so với PTSD không có triệu chứng phân ly.
- Các bệnh đồng mắc – PTSD thường đi kèm với các rối loạn tâm thần đồng mắc, bao gồm trầm cảm, rối loạn sử dụng chất và các triệu chứng cơ năng (somatic symptoms). Các bệnh lý nội khoa đồng mắc bao gồm bệnh tự miễn và bệnh nội tiết, các yếu tố nguy cơ gây bệnh tim mạch và phổi, sa sút trí tuệ và chấn thương sọ não. (Xem thêm ‘Các bệnh đồng mắc’ ở dưới.)
- Diễn tiến và biến chứng – PTSD thường là một tình trạng mạn tính. Những người có một hoặc nhiều triệu chứng PTSD có nguy cơ suy giảm khả năng học tập, gặp khó khăn trong công việc, khó khăn trong các mối quan hệ thân mật và ít nhận được sự hỗ trợ xã hội hơn so với những người không có triệu chứng. Ngoài ra, PTSD còn liên quan đến việc tăng nguy cơ cố gắng tự sát và trong một số trường hợp, tỷ lệ tử vong cao hơn so với quần thể chung. (Xem thêm ‘Diễn tiến và biến chứng’ ở dưới.)
- Sàng lọc
Cần thực hiện sàng lọc PTSD một cách hệ thống cho quân nhân, cựu chiến binh, các nhóm dân tộc bản địa, người tị nạn và những dân thường gặp chấn thương nặng; tuy nhiên, việc sàng lọc chỉ hiệu quả khi đi kèm với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần chất lượng cao 99. Bệnh nhân tại các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu có biểu hiện lo âu, sợ hãi hoặc mất ngủ mới khởi phát nên được sàng lọc PTSD và khai thác tiền sử sang chấn 100. (Xem thêm ‘Sàng lọc’ ở dưới và “Rối loạn stress sau sang chấn ở người trưởng thành: Tổng quan điều trị”.)
Thang đo PTSD chăm sóc ban đầu 5 mục (five-item Primary Care PTSD measure) và Bảng kiểm Rối loạn stress sau sang chấn theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần phiên bản thứ 5 (DSM-5) của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ đã cho thấy độ tin cậy và giá trị tốt trong sàng lọc PTSD. (Xem thêm ‘Sàng lọc’ ở dưới.)
- Chẩn đoán
Tiêu chuẩn chẩn đoán PTSD bao gồm: trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện sang chấn nghiêm trọng dẫn đến các triệu chứng thuộc bốn nhóm (xâm nhập, thay đổi tiêu cực về tâm trạng và nhận thức, né tránh và tăng kích thích); suy giảm chức năng xã hội hoặc nghề nghiệp; và các triệu chứng cùng sự suy giảm này kéo dài ít nhất một tháng sau sang chấn. (Xem thêm ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)
Chẩn đoán PTSD chỉ được xác lập sau một tháng kể từ khi sự kiện sang chấn xảy ra. Trước thời điểm đó, những bệnh nhân có các triệu chứng tương tự PTSD và suy giảm chức năng sẽ được chẩn đoán là rối loạn stress cấp tính. (Xem thêm ‘Chẩn đoán’ ở dưới và “Rối loạn stress cấp tính ở người trưởng thành: Dịch tễ học, đặc điểm lâm sàng, đánh giá và chẩn đoán”.)