Khả năng đọc viết sơ khai bao gồm phát triển ngôn ngữ

TÓM TẮT

Định nghĩa – Khả năng đọc viết sơ khai (emergent literacy) được định nghĩa là những kỹ năng trẻ học được trong giai đoạn phát triển ngôn ngữ và lời nói sớm, đóng vai trò quan trọng cho việc phát triển kỹ năng đọc và viết sau này. Phát triển khả năng đọc viết là một quá trình diễn tiến liên tục. Giao tiếp bằng ngôn ngữ bao gồm ngôn ngữ tiếp nhận, ngôn ngữ diễn đạt và ngôn ngữ học. Giao tiếp phi ngôn ngữ bao gồm ngôn ngữ cơ thể, cử chỉ và ký hiệu. Ngôn ngữ bao gồm ngữ âm, ngữ nghĩa, cú pháp và dụng học. (Xem thêm mục ‘Định nghĩa’ ở dưới.)

Phát triển ngôn ngữ và khả năng đọc viết – Quá trình phát triển bình thường của ngôn ngữ và khả năng đọc viết diễn ra theo một dải liên tục với hệ thống phân cấp các giai đoạn, bao gồm việc tiếp thu ngôn ngữ nói, kỹ năng đọc, viết và đánh vần (hình 1 và bảng 1). Để phát triển khả năng đọc viết, trẻ cần có kỹ năng ngôn ngữ nói thành thạo (có mối tương quan chặt chẽ với thành công trong việc đọc) và hiểu được mối quan hệ giữa ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết. Việc phát triển song ngữ không gây ra chậm trễ, và các lâm sàng viên nên khuyến khích những trải nghiệm cùng đọc sách bằng hai ngôn ngữ. (Xem thêm mục ‘Phát triển ngôn ngữ và khả năng đọc viết bình thường’ và ‘Phát triển ngôn ngữ song ngữ’ ở dưới.)

Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển ngôn ngữ và khả năng đọc viết bao gồm môi trường đọc viết sớm, việc tiếp xúc sớm và thường xuyên với các trải nghiệm đọc viết (ví dụ: cha mẹ/người chăm sóc cùng đọc sách với trẻ) và chất lượng tương tác giữa cha mẹ/người chăm sóc với trẻ. (Xem thêm mục ‘Phát triển khả năng đọc viết’ ở dưới.)

Chậm phát triển ngôn ngữ và khả năng đọc viết – Chậm phát triển hoặc rối loạn ngôn ngữ phát triển có nhiều nguyên nhân và có thể ảnh hưởng đến các khía cạnh của ngôn ngữ diễn đạt, ngôn ngữ tiếp nhận hoặc phát triển ngôn ngữ toàn diện. Trẻ cần được chuyển gửi càng sớm càng tốt để đánh giá và can thiệp. (Xem thêm mục ‘Chậm phát triển ngôn ngữ và khả năng đọc viết’ ở dưới, cùng các bài “Chậm phát triển ngôn ngữ diễn đạt (‘nói muộn’) ở trẻ nhỏ”, “Suy giảm lời nói và ngôn ngữ ở trẻ em: Căn nguyên” và “Suy giảm lời nói và ngôn ngữ ở trẻ em: Đánh giá, điều trị và tiên lượng”.)

Gợi ý cho người chăm sóc – Cha mẹ/người chăm sóc có thể thúc đẩy sự phát triển ngôn ngữ và khả năng đọc viết sớm của trẻ bằng cách (xem mục ‘Gợi ý cho người chăm sóc’ ở dưới):

• Nói chậm và súc tích
• Đặt các câu hỏi mở
• Mở rộng nội dung hội thoại của trẻ
• Kể chuyện cho nhau nghe
• Hạn chế thời gian xem tivi
• Đưa trẻ đến thư viện
• Mô tả những việc mình đang làm
• Đọc sách cho trẻ mỗi ngày