Rối loạn vận động tăng động ở trẻ em

TÓM TẮT

Tics – Tics là những cử động lặp lại, có thể nhận diện riêng biệt, xuất hiện ngắt quãng; hầu hết có thể ức chế trong thời gian ngắn và thường đi kèm với cảm giác thôi thúc thực hiện cử động (bảng 1). (Xem phần ‘Rối loạn Tics’ ở dưới.)

Sự hiện diện của nhiều tics vận động và tics âm thanh là đặc điểm điển hình của hội chứng Tourette, một rối loạn vận động và hành vi thần kinh thường gặp ở trẻ em. (Xem “Hội chứng Tourette: Bệnh sinh, đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán”.)

Loạn trương lực cơ (Dystonia) – Loạn trương lực cơ đặc trưng bởi tình trạng co thắt cơ kéo dài hoặc ngắt quãng, gây ra các cử động bất thường, thường lặp lại, sai tư thế hoặc cả hai; các cử động loạn trương lực thường có khuôn mẫu, xoắn vặn và có thể kèm theo run. Tình trạng này thường khởi phát hoặc trầm trọng hơn khi thực hiện vận động chủ ý và có liên quan đến sự kích hoạt cơ tràn lan (overflow muscle activation).

Loạn trương lực cơ được phân loại dựa trên đặc điểm lâm sàng và nguyên nhân. Bại não có lẽ là nguyên nhân phổ biến nhất gây loạn trương lực cơ mắc phải ở trẻ em (bảng 2). (Xem phần ‘Loạn trương lực cơ’ ở dưới.)

Hành vi rập khuôn (Stereotypies) – Hành vi rập khuôn là những cử động đơn giản, lặp đi lặp lại và có thể ức chế chủ ý. Ví dụ bao gồm các động tác nhai, đu đưa, xoay người hoặc chạm tay lặp lại. Những hành vi này thường gặp ở trẻ tự kỷ, khuyết tật trí tuệ hoặc các rối loạn phát triển khác như hội chứng Rett (bảng 6). Hành vi rập khuôn cũng có thể xuất hiện ở những trẻ khỏe mạnh. (Xem phần ‘Hành vi rập khuôn’ ở dưới và “Hội chứng Rett: Di truyền học, đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán”.)

Múa vờn và các cử động liên quan – Trẻ em có thể gặp nhiều loại múa vờn và các rối loạn vận động liên quan, bao gồm cả thể mắc phải và thể di truyền (bảng 7). Các nguyên nhân gây múa vờn mắc phải thường gặp ở trẻ em bao gồm bại não, múa vờn Sydenham và múa vờn sau phẫu thuật (post-pump chorea). Một số rối loạn di truyền hiếm gặp cũng gây múa vờn, điển hình là bệnh Huntington khởi phát sớm. (Xem phần ‘Múa vờn, múa vặn và múa giật’ ở dưới.)

Run (Tremor) – Run là những cử động không tự chủ, lặp đi lặp lại theo nhịp, dao động quanh trục khớp với vận tốc tương đối đối xứng theo cả hai hướng so với điểm trung tâm của cử động (bảng 8). Run vô căn (Essential tremor – ET) là rối loạn vận động gây run không tự chủ phổ biến nhất ở trẻ em. Hai thể run vô căn di truyền có thể khởi phát từ thời thơ ấu là run cằm di truyền và các cơn run rùng mình (shuddering attacks). (Xem phần ‘Run vô căn’ ở dưới.)

Giật cơ (Myoclonus) – Giật cơ là một chuỗi các cử động giật ngắn, thường không có nhịp, giống như bị điện giật, do sự co hoặc giãn cơ đột ngột không tự chủ của một hoặc nhiều nhóm cơ. Giật cơ không có sự phối hợp, không thể ức chế và thường bị kích hoạt bởi các vận động chủ ý. Giật cơ có thể là sinh lý hoặc bệnh lý, xuất hiện dưới dạng một rối loạn đơn độc hoặc đi kèm với co giật và các tình trạng khác (bảng 9). (Xem phần ‘Giật cơ’ ở dưới.)