Sỏi thận ở người lớn: Phòng ngừa sỏi thận tái phát

TÓM TẮT

Nguyên tắc chung: Đối với người trưởng thành đã xác định mắc bệnh sỏi thận, mục tiêu của liệu pháp dự phòng là ngăn ngừa sỏi tái phát trong tương lai cũng như ngăn chặn sự phát triển của các viên sỏi hiện có. Liệu pháp dự phòng thường bao gồm thay đổi lối sống (ví dụ: tăng lượng nước uống, điều chỉnh chế độ ăn, giảm cân), điều trị bằng thuốc, hoặc phối hợp cả hai. Mặc dù một số biện pháp dự phòng có thể áp dụng cho tất cả bệnh nhân sỏi thận, nhưng có những biện pháp đặc hiệu cho từng loại sỏi và không thể áp dụng chung cho mọi trường hợp. (Xem thêm ‘Nguyên tắc chung’ ở dưới.)

Biện pháp dự phòng cho mọi loại sỏi

Một số biện pháp dự phòng có thể áp dụng cho tất cả bệnh nhân sỏi thận, không phân biệt loại sỏi hay yếu cơ cá nhân:

• Lượng nước uống: Đối với tất cả bệnh nhân sỏi thận, chúng tôi khuyến cáo uống đủ nước để duy trì lượng nước tiểu ít nhất 2 lít mỗi ngày (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm ‘Lượng nước uống’ ở dưới.)
• Lượng natri: Đối với tất cả bệnh nhân sỏi thận, chúng tôi khuyến cáo hạn chế lượng natri trong chế độ ăn xuống dưới 100 mEq (2300 mg) mỗi ngày (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm ‘Hạn chế lượng natri’ ở dưới.)
• Lượng trái cây và rau quả: Đối với tất cả bệnh nhân sỏi thận, chúng tôi khuyến cáo tăng cường tiêu thụ trái cây và rau quả trong chế độ ăn (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm ‘Tăng cường tiêu thụ trái cây và rau quả’ ở dưới.)
• Giảm cân: Kiểm soát cân nặng có thể hữu ích trong việc ngăn ngừa tái phát sỏi; tuy nhiên, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh rằng giảm cân giúp làm giảm nguy cơ tái phát sỏi. (Xem thêm ‘Giảm cân’ ở dưới.)

Biện pháp dự phòng cho sỏi canxi oxalat hoặc canxi photphat

Việc dự phòng tái phát sỏi canxi oxalat nhằm mục đích giảm nồng độ các yếu tố gây sỏi (canxi và oxalat hoặc photphat), đồng thời tăng nồng độ các chất ức chế hình thành sỏi, chẳng hạn như citrat. Để đạt được những mục tiêu này, có thể cần tăng lượng nước uống, điều chỉnh chế độ ăn và sử dụng các thuốc thích hợp. Các khuyến cáo cụ thể nên dựa trên kết quả thu thập nước tiểu 24 giờ, việc này cần được thực hiện trước khi bắt đầu điều chỉnh chế độ ăn hoặc điều trị bằng thuốc. Ngoài ra, bất kỳ tình trạng bệnh lý nào liên quan đến sỏi canxi (ví dụ: cường tuyến cận giáp nguyên phát) đều cần được xử trí thích hợp.

• Lượng canxi: Đối với tất cả bệnh nhân sỏi canxi oxalat, chúng tôi khuyến cáo không áp dụng chế độ ăn hạn chế canxi (Khuyến cáo 2C). Chúng tôi khuyến khích bệnh nhân tiêu thụ một vài khẩu phần sữa hoặc các thực phẩm giàu canxi khác để đạt mức 800 đến 1000 mg/ngày. Không nên sử dụng thường quy các thuốc bổ sung canxi để đạt đủ lượng canxi trong chế độ ăn, vì chúng không cho thấy hiệu quả trong việc ngăn ngừa tái phát sỏi và thậm chí có thể làm tăng nhẹ nguy cơ. (Xem thêm ‘Duy trì lượng canxi đầy đủ’ ở dưới.)
• Lượng protein: Đối với tất cả bệnh nhân sỏi canxi oxalat, chúng tôi khuyến cáo giảm lượng protein động vật không từ sữa (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm ‘Giảm lượng protein động vật không từ sữa’ ở dưới.)
• Lượng oxalat: Đối với tất cả bệnh nhân sỏi canxi oxalat, chúng tôi khuyến cáo hạn chế thực phẩm giàu oxalat và bổ sung vitamin C liều cao (Khuyến cáo 2C). Tuy nhiên, việc hạn chế oxalat quá mức thường không mang lại lợi ích; bệnh nhân nên tiếp tục tiêu thụ đa dạng các loại trái cây và rau quả, đồng thời tránh những loại chứa hàm lượng oxalat quá cao (bảng 1). (Xem thêm ‘Hạn chế lượng oxalat’ ở dưới.)
• Lượng sucrose và fructose: Đối với tất cả bệnh nhân sỏi canxi oxalat, chúng tôi khuyến cáo hạn chế tiêu thụ sucrose và fructose (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm ‘Hạn chế lượng sucrose và fructose’ ở dưới.)
• Tăng canxi niệu: Đối với những bệnh nhân tái phát sỏi canxi oxalat có nồng độ canxi niệu cao hơn mức mong muốn, chúng tôi khuyến cáo điều trị bằng thuốc lợi tiểu thiazide để giảm bài tiết canxi qua nước tiểu (Khuyến cáo 2C). Chúng tôi thường ưu tiên các thuốc thiazide tác dụng kéo dài (chlorthalidone, indapamide) hơn là thiazide tác dụng ngắn (hydrochlorothiazide). (Xem thêm ‘Tăng canxi niệu’ ở dưới.)
• Giảm citrat niệu: Đối với những bệnh nhân tái phát sỏi canxi oxalat có nồng độ citrat niệu thấp, chúng tôi khuyến cáo điều trị bằng kali citrat hoặc kali bicarbonat để tăng bài tiết citrat qua nước tiểu (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm ‘Giảm citrat niệu’ ở dưới.)
• Tăng oxalat niệu: Điều trị cho bệnh nhân tăng oxalat niệu do nguyên nhân đường ruột tập trung vào việc giảm hấp thu oxalat tại ruột. Phác đồ ban đầu bao gồm canxi carbonat hoặc citrat đường uống (1 đến 4 g/ngày) dùng cùng bữa ăn để gắn kết oxalat trong lòng ruột. Đối với bệnh nhân tăng oxalat niệu nguyên phát, điều trị nhằm giảm sản xuất oxalat nội sinh (vốn bị tăng cao ở những bệnh nhân này). (Xem thêm ‘Tăng oxalat niệu’ ở dưới.)
• Tăng acid uric niệu: Đối với những bệnh nhân tái phát sỏi canxi oxalat không đáp ứng với điều chỉnh chế độ ăn và các liệu pháp thuốc khác, đồng thời có nồng độ acid uric niệu cao, chúng tôi khuyến cáo điều trị bằng allopurinol (Khuyến cáo 2B). Liều khởi đầu thông thường của allopurinol là 300 mg/ngày. (Xem thêm ‘Tăng acid uric niệu’ ở dưới.)

Biện pháp dự phòng cho các loại sỏi khác

Nhìn chung, bệnh nhân sỏi canxi photphat có các yếu tố nguy cơ tương tự như sỏi canxi oxalat (ngoại trừ tình trạng tăng oxalat niệu, tăng photphat niệu và pH nước tiểu cao hơn); do đó, liệu pháp dự phòng tái phát sỏi trong hầu hết các trường hợp là tương đương. Ngoài các biện pháp dự phòng chung, bệnh nhân sỏi acid uric, cystine hoặc struvite có thể cần thêm các biện pháp dự phòng đặc hiệu. Đối với bệnh nhân tái phát sỏi nhưng chưa rõ loại sỏi, có thể tạm thời giả định đó là sỏi canxi oxalat hoặc canxi photphat. (Xem thêm ‘Sỏi canxi photphat’, ‘Sỏi acid uric’, ‘Sỏi cystine’, ‘Sỏi struvite’ và ‘Không rõ thành phần sỏi’ ở dưới.)

Theo dõi

Thu thập nước tiểu 24 giờ là thành phần thiết yếu trong đánh giá ban đầu và là cơ sở để đưa ra các khuyến cáo dự phòng cho tất cả các loại sỏi. Đáp ứng với liệu pháp điều chỉnh chế độ ăn hoặc điều trị bằng thuốc được theo dõi thông qua việc thu thập nước tiểu 24 giờ định kỳ đối với sỏi canxi oxalat và canxi photphat; việc này cũng có thể được thực hiện chọn lọc cho bệnh nhân sỏi acid uric, cystine hoặc struvite. Một thành phần theo dõi khác là chẩn đoán hình ảnh định kỳ để phát hiện sự hình thành sỏi mới hoặc sự phát triển của các viên sỏi hiện có. (Xem thêm ‘Theo dõi chuyển hóa’ và ‘Chẩn đoán hình ảnh’ ở dưới.)