Tâm thần phân liệt đồng mắc với rối loạn sử dụng chất: Dịch tễ học, lâm sàng, đánh giá và chẩn đoán

TÓM TẮT

Dịch tễ học – Người bệnh tâm thần phân liệt có nguy cơ mắc rối loạn sử dụng chất (SUD) cao gấp hai lần so với quần thể chung, tuy nhiên sự khác biệt này có thể giảm bớt khi kiểm soát các yếu tố nhân khẩu học và kinh tế xã hội tương đồng. Nicotine là chất được sử dụng phổ biến nhất, tiếp theo là cần sa, rượu và cocaine. (Xem thêm mục ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)

Cơ chế bệnh sinh – Các giả thuyết về căn nguyên của sự khởi phát đồng thời tâm thần phân liệt và SUD có thể được chia thành bốn nhóm (xem mục ‘Các lý thuyết về căn nguyên’ ở dưới):

• Yếu tố chung: Các yếu tố nguy cơ dùng chung dẫn đến cả hai rối loạn.
• Rối loạn tâm thần thứ phát: SUD khởi phát rối loạn tâm thần ở những cá thể có tiền đề di truyền.
• SUD thứ phát: Người bệnh tâm thần phân liệt sử dụng chất để giảm bớt các triệu chứng hoặc tác dụng phụ của thuốc chống loạn thần.
• Tương tác hai chiều: Bất kỳ rối loạn nào cũng có thể góp phần thúc đẩy sự phát triển của rối loạn còn lại theo cơ chế tương hỗ.

Đặc điểm lâm sàng – Việc sử dụng chất ban đầu có thể gây ra trạng thái hưng phấn hoặc lú lẫn, điều này đôi khi làm che lấp các triệu chứng của tâm thần phân liệt và bù đắp cho những thất vọng trong đời sống xã hội, từ đó thúc đẩy việc tiếp tục sử dụng. Khi sử dụng mạn tính, các chất này có thể làm trầm trọng thêm triệu chứng tâm thần phân liệt, cản trở điều trị và dẫn đến các đợt loạn thần cấp xuất hiện thường xuyên hơn. (Xem thêm mục Đặc điểm lâm sàng ở dưới.)

Diễn tiến – So với bệnh nhân chỉ mắc tâm thần phân liệt, những bệnh nhân có SUD đồng mắc có tỷ lệ không tuân thủ điều trị và gặp các biến cố bất lợi trong cuộc sống cao hơn, bao gồm (xem mục Diễn tiến ở dưới):

• Bệnh lý đồng mắc
• Nhập viện
• Vô gia cư
• Thất nghiệp
• Bạo lực
• Bắt giữ/tù tội
• Tử vong sớm hơn
• Tự sát

Sàng lọc – Bệnh nhân tâm thần phân liệt cần được sàng lọc định kỳ để phát hiện SUD đồng mắc. Mặc dù chưa tối ưu, thang điểm CAGE-AID đã chứng minh được giá trị trong quần thể chẩn đoán kép (bảng 1). (Xem thêm mục Sàng lọc ở dưới.)

Đánh giá – Việc đánh giá toàn diện SUD ở bệnh nhân tâm thần phân liệt bao gồm khai thác bệnh sử chi tiết từ bệnh nhân, người chăm sóc và các nguồn tin liên quan, khám thực thể, xét nghiệm độc chất trong nước tiểu hoặc máu. (Xem thêm mục Đánh giá ở dưới.)

Chẩn đoán – Việc chẩn đoán tâm thần phân liệt và SUD đồng mắc được thực hiện theo tiêu chuẩn của Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, Phiên bản thứ năm, Bản sửa đổi văn bản (DSM-5-TR). Cần đánh giá chẩn đoán cẩn thận để phân biệt cơn loạn thần khởi phát lần đầu trong tâm thần phân liệt với loạn thần do ngộ độc, sử dụng chất mạn tính hoặc hội chứng cai chất. (Xem thêm mục Đánh giá, Rối loạn sử dụng chất trong DSM-5-TR và Tâm thần phân liệt trong DSM-5-TR ở dưới.)

Chẩn đoán phân biệt – Ở bệnh nhân lạm dụng chất cấp tính hoặc mạn tính mới xuất hiện triệu chứng loạn thần, cần đánh giá chẩn đoán kỹ lưỡng để phân biệt giữa loạn thần khởi phát lần đầu và loạn thần thứ phát sau SUD. Tiền sử gia đình mắc tâm thần phân liệt hoặc SUD, bệnh sử chi tiết bao gồm mối liên hệ về thời gian xuất hiện các triệu chứng, thông tin từ nguồn tin liên quan và xét nghiệm độc chất sẽ giúp định hướng chẩn đoán. Khám thực thể và thần kinh có thể phát hiện các triệu chứng và dấu hiệu toàn thân hoặc ngoại vi của việc sử dụng chất. (Xem thêm mục Chẩn đoán phân biệt ở dưới.)