Vắc-xin phòng ngừa bệnh đậu mùa, đậu mùa khỉ (mpox) và các virus orthopox khác

TÓM TẮT

Vai trò của virus vaccinia – Hiện có hai loại vaccine orthopoxvirus khả dụng: một loại là vaccine Modified Vaccinia Ankara (MVA) không có khả năng nhân bản và loại còn lại là vaccine đậu mùa ACAM2000 có khả năng nhân bản. Dryvax, được phê duyệt lần đầu vào năm 1931, từng được sử dụng tại Hoa Kỳ trước khi bệnh đậu mùa được xóa sổ, nhưng hiện không còn được dùng (Xem ‘Bối cảnh lịch sử của các vaccine orthopoxvirus’ ở dưới).

Vaccine đậu mùa có nguồn gốc từ virus vaccinia, một loại virus DNA sợi kép lớn, thực hiện toàn bộ chu kỳ sống trong bào tương của tế bào nhiễm. Virus này cùng họ với virus variola (tác nhân gây bệnh đậu mùa), và việc tiêm chủng bằng vaccine chiết xuất từ virus vaccinia tạo ra khả năng bảo vệ chéo đối với các orthopoxvirus khác (Xem ‘Virus vaccinia’ ở dưới).

Chỉ định – Sau khi bệnh đậu mùa được xóa sổ, việc tiêm chủng thường quy bằng virus vaccinia không còn áp dụng cho hầu hết mọi người. Tuy nhiên, tiêm chủng vẫn được chỉ định cho các đối tượng có nguy cơ cao tiếp xúc nghề nghiệp với orthopoxvirus (ví dụ: một số nhân viên phòng thí nghiệm và nhân viên y tế) và những người có nguy cơ lây nhiễm mpox trong cộng đồng (Xem ‘Sử dụng thường quy không khẩn cấp trong một số môi trường nghề nghiệp’ và ‘Chỉ định tiêm chủng’ ở dưới).

Trong các tình huống khẩn cấp hoặc bùng phát dịch, tiêm chủng có thể được chỉ định cho các nhóm quần thể rộng hơn. Ví dụ, trong đợt bùng phát mpox (trước đây gọi là đậu mùa khỉ) trên toàn cầu năm 2022, vaccine đã được cung cấp cho các cộng đồng có nguy cơ tiếp xúc cao với virus monkeypox, đồng thời được sử dụng làm dự phòng sau phơi nhiễm (Xem ‘Bối cảnh khẩn cấp/bùng phát dịch’ ở dưới, “Điều trị và phòng ngừa mpox (trước đây là đậu mùa khỉ)”, phần ‘Dự phòng sau phơi nhiễm’ và “Điều trị và phòng ngừa mpox (trước đây là đậu mùa khỉ)”, phần ‘Dự phòng trước phơi nhiễm bằng vaccine orthopoxvirus’).

Vaccine Modified Vaccinia Ankara (MVA) – Vaccine MVA được sản xuất từ virus vaccinia giảm độc lực cao, không có khả năng nhân bản và có hồ sơ an toàn xuất sắc, kể cả đối với những người suy giảm miễn dịch hoặc người có bệnh lý về da. Vaccine được tiêm thành hai liều cách nhau 4 tuần. MVA được phê duyệt sử dụng tại Hoa Kỳ vào năm 2019 để phòng bệnh đậu mùa và mpox. Tại Hoa Kỳ, trước đây vaccine này chỉ được cung cấp thông qua Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC), nhưng hiện nay đã có sẵn trên thị trường thương mại. Hiện nay, MVA được khuyến cáo là vaccine thường quy cho người từ 18 tuổi trở lên có nguy cơ mắc mpox (hình 1). (Xem ‘Vaccine Modified Vaccinia Ankara (không nhân bản)’ ở dưới).

Vaccine virus vaccinia (có khả năng nhân bản) – Vaccine đậu mùa có khả năng nhân bản ACAM2000 được phê duyệt sử dụng tại Hoa Kỳ vào năm 2007 để phòng bệnh đậu mùa. Tại Hoa Kỳ, loại vaccine này chỉ được cung cấp thông qua CDC (Xem ‘Vaccine virus vaccinia (có khả năng nhân bản)’ ở dưới).

Việc tiêm chủng bằng vaccine đậu mùa có khả năng nhân bản (ACAM2000) được thực hiện bằng phương pháp gây sẹo rạch da (cutaneous inoculation with scarification), vì đường dùng này mang lại đáp ứng miễn dịch tế bào và miễn dịch dịch thể tối ưu (Xem ‘Quá trình tiêm chủng’ ở dưới).

Các biến cố bất lợi nghiêm trọng liên quan đến vaccine đậu mùa có khả năng nhân bản bao gồm: vaccinia tiến triển, chàm do vaccine (eczema vaccinatum), viêm cơ tim, viêm màng ngoài tim và các biến cố tim thiếu máu cục bộ (Xem ‘Biến cố bất lợi’ ở dưới).

Chống chỉ định của ACAM2000 thay đổi tùy theo bối cảnh cụ thể:

• Trong bối cảnh không khẩn cấp (ví dụ: tiêm chủng cho nhân viên phòng thí nghiệm để phòng tiếp xúc nghề nghiệp): Vaccine ACAM2000 chống chỉ định cho người suy giảm miễn dịch, người mắc bệnh chàm và viêm da cơ địa, người dị ứng với bất kỳ loại kháng sinh nào có trong công thức vaccine, phụ nữ mang thai và trẻ em dưới 18 tuổi. Ngoài ra, cần tránh sử dụng cho những người có tiền sử bệnh tim hoặc có các yếu tố nguy cơ gây bệnh động mạch vành (ví dụ: tăng huyết áp, đái tháo đường, tăng cholesterol máu).
• Trong bối cảnh bùng phát dịch đậu mùa hoặc tấn công khủng bố sinh học: Chống chỉ định duy nhất đối với vaccine ACAM2000 là suy giảm miễn dịch nghiêm trọng. Các chống chỉ định khác tùy thuộc vào mức độ phơi nhiễm với virus variola và sự sẵn có của các loại vaccine thay thế (Xem ‘Chống chỉ định và thận trọng’ ở dưới).
• Trong bối cảnh bùng phát mpox: Do nguy cơ tiến triển thành bệnh nặng là thấp, ACAM2000 vẫn chống chỉ định cho nhiều bệnh nhân. Tuy nhiên, có thể xem xét chỉ định cho từng trường hợp cụ thể ở một số nhóm đối tượng ít có nguy cơ gặp biến chứng hơn. Thông tin bổ sung về việc sử dụng vaccine này trong đợt bùng phát mpox toàn cầu bắt đầu từ năm 2022 được trình bày trong mục riêng (Xem “Điều trị và phòng ngừa mpox (trước đây là đậu mùa khỉ)”, phần ‘Dự phòng sau phơi nhiễm’).

Tại Hoa Kỳ, immunoglobulin kháng vaccinia (VIG) là phương pháp điều trị duy nhất được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt để xử trí các biến chứng do vaccine đậu mùa có khả năng nhân bản gây ra. Các thuốc kháng virus như tecovirimat, cidofovir và brincidofovir cũng được sử dụng để xử trí các biến chứng nghiêm trọng sau tiêm chủng đậu mùa (Xem ‘Điều trị và phòng ngừa biến chứng’ ở dưới).