Tổn thương cơ và gân tứ đầu đùi

TÓM TẮT

Giải phẫu và cơ sinh học – Nhóm cơ tứ đầu đùi nằm ở mặt trước đùi, bao gồm cơ thẳng đùi, cơ rộng ngoài, cơ rộng trong và cơ rộng giữa (hình 1, hình 12 và hình 3). Trong đó, cơ thẳng đùi là cơ duy nhất đi qua cả khớp gối và khớp hông, đồng thời cũng là cơ dễ bị tổn thương nhất. Nhóm cơ tứ đầu đóng vai trò quan trọng trong việc duỗi gối, gấp hông, ổn định khung chậu, cũng như kiểm soát quá trình giảm tốc và tiếp đất. (Xem thêm mục ‘Giải phẫu và cơ sinh học’ ở dưới.)

Căng cơ tứ đầu đùi – Tổn thương này bao gồm tình trạng rách một hoặc nhiều đầu cơ thuộc nhóm cơ tứ đầu. Căng cơ thường xảy ra trong các động tác co thắt ly tâm mạnh và đột ngột, ví dụ như khi tiếp đất từ một cú nhảy cao, thay đổi hướng đột ngột khi đang chạy nhanh, hoặc tiếp đất khi chạy xuống dốc. Các môn thể thao đòi hỏi co thắt ly tâm lặp đi lặp lại (như bóng rổ, bóng chuyền, bóng đá) có nguy cơ cao nhất. Căng cơ gây đau và rối loạn chức năng, các triệu chứng có thể xuất hiện ngay lập tức hoặc sau vài ngày. Tùy vào mức độ rách mà triệu chứng dao động từ khó chịu nhẹ đến đau dữ dội. Cơn đau thường xuất hiện khi chịu lực và tăng lên khi gấp gối (chủ động hoặc thụ động) hoặc duỗi hông (chủ động hoặc thụ động). Các tổn thương rách nghiêm trọng hơn có thể gây sưng nề rõ rệt và xuất hiện vết bầm tím. (Xem thêm mục ‘Căng cơ tứ đầu đùi’ và ‘Điều trị ban đầu’ ở dưới.)

Dập cơ tứ đầu đùi – Dập cơ tứ đầu đùi xảy ra do chấn thương trực tiếp vào vùng cơ, chẳng hạn như bị bóng hoặc mũ bảo hiểm va chạm, thường gặp ở vùng giữa mặt trước đùi. Chấn thương tạo ra một khối sờ thấy được, ấn đau và đau tăng khi gấp gối. Các trường hợp dập cơ nặng gây đau nhiều, hạn chế gấp gối và bệnh nhân thường đi khập khiễng. Ngoài các can thiệp tiêu chuẩn (nghỉ ngơi, chườm lạnh, băng ép, kê cao chi), chăm sóc ban đầu bao gồm cố định khớp gối ở tư thế gấp 120 độ bằng băng thun trong 24 giờ đầu sau chấn thương. (Xem thêm mục ‘Dập cơ tứ đầu đùi’ và ‘Điều trị ban đầu’ ở dưới.)

Bệnh lý gân bánh chè – Tổn thương này phổ biến hơn bệnh lý gân tứ đầu đùi và được thảo luận chi tiết trong một phần riêng. (Xem thêm “Bệnh lý gân bánh chè”.)

Bệnh lý gân tứ đầu đùi – Bệnh lý gân phát triển trong nhiều tuần đến nhiều tháng do quá tải lặp đi lặp lại mà không có thời gian hồi phục đầy đủ, dẫn đến thoái hóa gân. Trong trường hợp bệnh lý gân tứ đầu đùi mức độ trung bình đến nặng, bệnh nhân thường có dáng đi giảm đau, vận động khớp gối bị hạn chế và không thể chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể trên chi bị tổn thương. Triệu chứng thường bao gồm đau khi gấp gối trong lúc đi lại và giảm khả năng duỗi gối. Với bệnh lý gân nhẹ, đau chỉ xuất hiện khi nhảy hoặc hoạt động gắng sức liên quan đến gân bị tổn thương. Cơn đau có thể được kích thích khi thực hiện động tác duỗi gối kháng lực. Điểm ấn đau tại cực trên xương bánh chè (nơi bám của gân tứ đầu đùi) hoặc ngay phía trên đó gợi ý bệnh lý gân tứ đầu đùi. Phương pháp điều trị chính là vật lý trị liệu. (Xem thêm mục ‘Bệnh lý gân tứ đầu đùi’ ở dưới và “Bệnh lý gân: Tổng quan về quản lý”.)

Rách gân – Rách và đứt hoàn toàn gân tứ đầu đùi hoặc gân bánh chè tương đối ít gặp, trong đó gân bánh chè (phía dưới xương bánh chè) thường tổn thương nhiều hơn gân tứ đầu đùi (phía trên xương bánh chè). Ở vận động viên, rách gân xảy ra sau một cú co thắt mạnh và đột ngột của nhóm cơ tứ đầu, như khi tiếp đất từ cú nhảy cao hoặc thay đổi hướng đột ngột ở tốc độ cao. Ngay sau đó là cảm giác đau nhói tại đầu gối, có thể gây mất khả năng vận động nếu rách lớn hoặc đứt hoàn toàn. Rách gân cũng có thể xảy ra khi một người ngã ngửa trong khi bàn chân bị kẹt hoặc cố định trên mặt đất không thể di chuyển. Thông thường, khả năng duỗi gối bị hạn chế trong các trường hợp rách một phần và mất hoàn toàn trong trường hợp đứt gân. Bệnh nhân đứt gân hoàn toàn không thể giữ thẳng chân và không thể nhấc chân thắng trọng lực khi nằm ngửa. (Xem thêm mục ‘Rách gân tứ đầu và gân bánh chè’ ở dưới.)

Chẩn đoán hình ảnh – Ngoại trừ siêu âm tại giường, chẩn đoán hình ảnh thường không được chỉ định cho hầu hết các tổn thương cơ hoặc gân tứ đầu đùi, vì chẩn đoán chủ yếu dựa trên lâm sàng thông qua bệnh sử và thăm khám. Các bác sĩ được đào tạo về siêu âm cơ xương khớp thường thực hiện đánh giá tại giường để xác nhận chẩn đoán ban đầu và theo dõi quá trình hồi phục trong các lần tái khám. (Xem thêm mục ‘Các nghiên cứu hình ảnh’ ở dưới.)

Chẩn đoán phân biệt – Trong hầu hết các trường hợp, cơ chế chấn thương, vị trí triệu chứng và kết quả thăm khám giúp việc chẩn đoán tổn thương cơ và gân tứ đầu đùi trở nên rõ ràng. Tuy nhiên, chẩn đoán có thể khó khăn nếu bệnh sử hoặc thời điểm chấn thương không rõ ràng, hoặc bệnh nhân đến khám muộn. Các nguyên nhân gây đau mặt trước đùi có thể mô phỏng tổn thương cơ hoặc gân tứ đầu đùi đã được cung cấp chi tiết. (Xem thêm mục ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)

Chỉ định chuyển ngoại khoa – Chỉ định chuyển chuyên khoa ngoại đối với các trường hợp đứt hoàn toàn gân tứ đầu, gân bánh chè và rách một phần độ cao. Những tổn thương dẫn đến xuất huyết ồ ạt và nghi ngờ hội chứng chèn ép khoang cấp cần được đánh giá ngoại khoa khẩn cấp. (Xem thêm mục ‘Chỉ định hội chẩn hoặc chuyển khoa chấn thương chỉnh hình’ ở dưới.)

Điều trị và quản lý – Hầu hết các tổn thương cơ và gân tứ đầu đùi được điều trị bảo tồn, bao gồm phác đồ vật lý trị liệu tăng dần sau khi giai đoạn hồi phục ban đầu đã ổn định. Các chương trình phục hồi chức năng, cũng như chiến lược quản lý và phòng ngừa đã được trình bày chi tiết trong văn bản. (Xem thêm mục ‘Điều trị ban đầu’, ‘Chăm sóc theo dõi’ và ‘Phòng ngừa’ ở dưới.)

Biến chứng – Các biến chứng nghiêm trọng từ tổn thương cơ và gân tứ đầu đùi ít gặp, nhưng có thể bao gồm viêm cơ hóa cốt, hội chứng chèn ép khoang trước đùi và yếu cơ tồn dư. (Xem thêm mục ‘Biến chứng’ ở dưới.)