Rối loạn ám ảnh mùi cơ thể

TÓM TẮT

Rối loạn tham chiếu khứu giác (Olfactory reference disorder – ORD) là tình trạng bệnh nhân luôn lo lắng quá mức, kéo dài, gây đau khổ hoặc suy giảm chức năng, do tin rằng cơ thể mình phát ra mùi hôi hoặc mùi khó chịu, trong khi những người xung quanh không nhận thấy hoặc chỉ nhận thấy rất ít. (Xem thêm ‘Giới thiệu’ phía trên.)

Đặc điểm lâm sàng – Các biểu hiện bao gồm sự ám ảnh kéo dài về mùi cơ thể, gây tốn nhiều thời gian và dẫn đến căng thẳng tâm lý, suy giảm chức năng hoặc cả hai. Bệnh nhân có thể có ý tưởng tự sát. Các hành vi lặp đi lặp lại và/hoặc hành vi ngụy trang nhằm giảm bớt lo âu bằng cách loại bỏ, ngăn chặn, kiểm tra hoặc tìm kiếm sự trấn an về mùi mà họ cảm nhận được. Các hành vi né tránh cũng thường xuyên xảy ra. (Xem thêm ‘Đặc điểm lâm sàng’ phía trên.)

Đánh giá – Chúng tôi thực hiện khai thác tiền sử tâm thần toàn diện và khám thực thể. Cần khai thác kỹ về ý tưởng tự sát và chuyển bệnh nhân vào điều trị nội trú nếu có ý định tự sát chủ động. Trước khi chẩn đoán ORD, cần loại trừ các bệnh lý nội khoa hoặc nha khoa có thể gây ra mùi cơ thể nhẹ hoặc ảo khứu. (Xem thêm ‘Đánh giá và chẩn đoán’ và ‘Ý tưởng tự sát, trầm cảm, căng thẳng tâm lý’ phía trên.)

Điều trị ban đầu – Các lựa chọn điều trị ORD bao gồm quản lý bằng thuốc, liệu pháp tâm lý hoặc phối hợp cả hai (sơ đồ 1).

ORD mức độ nhẹ hoặc trung bình – Việc quản lý ban đầu đối với ORD nhẹ hoặc trung bình chủ yếu dựa trên nguyện vọng của bệnh nhân. Tuy nhiên, các yếu tố như kinh nghiệm lâm sàng, tiền sử điều trị, bệnh đồng mắc, tình trạng mang thai, cho con bú và tác dụng phụ của thuốc cũng cần được xem xét. (Xem thêm ‘Rối loạn tham chiếu khứu giác mức độ nhẹ hoặc trung bình’ phía trên.)

• Đối với những bệnh nhân có rối loạn khí sắc, lo âu hoặc các rối loạn khác đi kèm mà có đáp ứng với thuốc ức chế tái hấp thu serotonin chọn lọc (SSRI) hoặc thuốc ức chế tái hấp thu serotonin, chúng tôi thường ưu tiên sử dụng SSRI để điều trị đồng thời tất cả các rối loạn này.
• Với những bệnh nhân ưu tiên điều trị nội khoa, chúng tôi đề xuất khởi đầu bằng SSRI (ví dụ: fluoxetine) thay vì các thuốc khác (Khuyến cáo 2C). SSRI cho thấy hiệu quả nhưng chưa được so sánh một cách hệ thống với các phương pháp điều trị khác (bảng 1). (Xem thêm ‘Rối loạn tham chiếu khứu giác mức độ nhẹ hoặc trung bình’ phía trên.)
• Với những bệnh nhân ưu tiên liệu pháp tâm lý, chúng tôi đề xuất khởi đầu bằng liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) được điều chỉnh riêng cho ORD thay vì các loại liệu pháp tâm lý khác (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm ‘Rối loạn tham chiếu khứu giác mức độ nhẹ hoặc trung bình’ phía trên.)

ORD mức độ nặng – Đối với những bệnh nhân ORD nặng, chúng tôi đề xuất phối hợp cả điều trị bằng SSRI và CBT điều chỉnh riêng cho ORD thay vì chỉ sử dụng một phương pháp đơn lẻ (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm ‘Rối loạn tham chiếu khứu giác mức độ nặng’ phía trên.)

Đối với bệnh nhân có ý tưởng tự sát thụ động rõ rệt, ý tưởng tự sát chủ động, hành vi tự sát, hoang tưởng nổi bật và/hoặc kích động nặng, chúng tôi đề xuất phối hợp thêm một thuốc chống loạn thần thế hệ hai (ví dụ: aripiprazole) cùng với SSRI (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm ‘Rối loạn tham chiếu khứu giác mức độ nặng’ phía trên.)

Điều trị tiếp theo – Đối với những bệnh nhân đáp ứng tốt với điều trị SSRI, chúng tôi tiếp tục duy trì thuốc hiệu quả trong ít nhất 3 đến 4 năm. (Xem thêm ‘Đáp ứng tốt’ phía trên.)

Đối với những bệnh nhân đáp ứng tốt với CBT, chúng tôi cung cấp các buổi trị liệu bổ trợ (booster sessions) để hỗ trợ duy trì nếu cần thiết. (Xem thêm ‘Đáp ứng tốt’ phía trên.)

Đối với bệnh nhân đáp ứng không đầy đủ với phương pháp điều trị ban đầu, bước đầu tiên là giải quyết các yếu tố có thể góp phần làm hạn chế đáp ứng (ví dụ: mức độ tuân thủ điều trị, tần suất hoặc thời lượng các buổi CBT). (Xem thêm ‘Đáp ứng một phần hoặc không đáp ứng’ phía trên.)

• Nếu đáp ứng không đầy đủ với CBT, bước tiếp theo là tăng cường cường độ CBT (ví dụ: tăng tần suất hoặc kéo dài thời gian mỗi buổi) và/hoặc phối hợp thêm điều trị nội khoa (nếu chưa thực hiện).
• Nếu đáp ứng không đầy đủ với thuốc, chúng tôi sẽ bổ sung CBT (nếu chưa thử).

Các lựa chọn điều trị khác – Đối với trường hợp tiếp tục không đáp ứng đầy đủ với điều trị nội khoa, chúng tôi thực hiện một trong các bước sau (xem ‘Các lựa chọn điều trị khác’ phía trên):

• Tăng liều SSRI lên mức trên liều điều trị thông thường (áp dụng cho các SSRI ngoại trừ citalopram).
• Phối hợp SSRI với một thuốc chống loạn thần thế hệ hai.
• Sau đó, cân nhắc:
  • Thử nghiệm một loại SSRI thứ hai.
  • Phối hợp SSRI với một loại thuốc chống loạn thần thế hệ hai khác, đặc biệt nếu ORD ở mức độ nặng.
  • Thử nghiệm clomipramine.