TÓM TẮT
Thuật ngữ – Lạm dụng thuốc kê đơn được định nghĩa là việc sử dụng thuốc không đúng theo cách thức và mục đích mà bác sĩ chỉ định; bao gồm việc dùng quá liều, dùng thuốc để tìm cảm giác hưng phấn (phê thuốc), tuồn thuốc ra ngoài (chia sẻ hoặc bán cho người khác), sử dụng nhiều nguồn kê đơn hoặc nguồn thuốc không chính thống, và dùng đồng thời với rượu, các chất gây nghiện trái phép hoặc các thuốc kiểm soát không được kê đơn. Cần lưu ý, việc lạm dụng thuốc đơn thuần chưa đủ tiêu chuẩn để chẩn đoán một rối loạn sử dụng chất. (Xem thêm ‘Lạm dụng thuốc kê đơn’ ở dưới.)
Do tiềm năng gây lạm dụng, gây nghiện và nguy cơ tuồn thuốc ra thị trường đen hoặc bán trái phép, các thuốc giảm đau nhóm opioid, thuốc kích thích, benzodiazepine và các thuốc an thần/gây ngủ khác được quản lý chặt chẽ về điều kiện và cách thức kê đơn. Tại Hoa Kỳ, những loại thuốc này được gọi là “chất kiểm soát” (controlled substances) và chịu sự điều chỉnh của các quy định liên bang (bảng 1). (Xem thêm ‘Chất kiểm soát’ ở dưới.)
Dịch tễ học – Xu hướng lạm dụng thuốc kê đơn nhìn chung tương ứng với xu hướng kê đơn điều trị. Điều này đặc biệt rõ rệt đối với các thuốc giảm đau opioid kê cho bệnh nhân đau mạn tính, thuốc kích thích kê cho người mắc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), và benzodiazepine kê cho bệnh nhân lo âu; trong giai đoạn 2000 – 2015, tỷ lệ lạm dụng tăng tỷ lệ thuận với mức độ kê đơn của mỗi loại thuốc này. (Xem thêm ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)
Tử vong liên quan đến opioid – Việc sử dụng thuốc giảm đau opioid trong kiểm soát đau tăng mạnh từ thập niên 1990 đến giữa thập niên 2010, kéo theo sự gia tăng đáng kể về tỷ lệ bệnh tật và tử vong liên quan đến việc sử dụng và/hoặc lạm dụng các thuốc này. Mặc dù tỷ lệ tử vong do quá liều liên quan đến opioid kê đơn đã đạt mức bình ổn trong thập kỷ qua, nhưng tổng số ca tử vong do opioid nói chung vẫn tiếp tục tăng, chủ yếu do các loại opioid bất hợp pháp. Liều dùng hàng ngày của opioid kê đơn càng cao thì nguy cơ quá liều ở bệnh nhân càng lớn. (Xem thêm ‘Tỷ lệ bệnh tật và tử vong’ ở dưới.)
Dự phòng – Các chiến lược chính dành cho lâm sàng nhằm dự phòng lạm dụng thuốc kê đơn và các hệ lụy là: tối ưu hóa các phương pháp điều trị thay thế, đánh giá rủi ro của bệnh nhân, thiết lập thỏa thuận điều trị, giới hạn liều dùng và kiểm soát thời điểm cấp thuốc tái khám sớm. Việc đánh giá rủi ro bệnh nhân cần bao gồm khai thác tiền sử, khám lâm sàng và xem xét các chống chỉ định khi kê đơn chất kiểm soát (xem ‘Dự phòng’ ở dưới), cụ thể như:
- Rối loạn sử dụng chất hiện tại chưa được điều trị
- Bệnh lý tâm thần kiểm soát kém
- Tuân thủ theo dõi điều trị không ổn định
Nhận diện và theo dõi – Theo dõi bệnh nhân sử dụng chất kiểm soát cần bao gồm tái khám định kỳ, xét nghiệm chất gây nghiện, và sử dụng các chương trình giám sát đơn thuốc hoặc các nguồn thông tin khác để phát hiện những bệnh nhân nhận thuốc từ nhiều bác sĩ khác nhau. Quá trình theo dõi phải ghi chép rõ ràng về lợi ích và tác hại của điều trị, bao gồm đánh giá trạng thái chức năng để đảm bảo chức năng ổn định hoặc cải thiện với phác đồ hiện tại, đồng thời đánh giá các hành vi đáng ngại có thể là dấu hiệu của việc lạm dụng thuốc hoặc rối loạn sử dụng chất. (Xem thêm ‘Nhận diện và xử trí’ ở dưới.)
Xử trí lạm dụng – Lạm dụng thuốc kê đơn diễn ra trên một phổ rủi ro, từ những hành vi nguy cơ thấp (ví dụ: một lần duy nhất bệnh nhân dùng quá liều kê đơn) đến những hành vi nghiêm trọng hơn (ví dụ: sử dụng thuốc từ các nguồn không khai báo). Cách tiếp cận của lâm sàng cần tương xứng với mức độ nghiêm trọng và mô hình hành vi của bệnh nhân. Những bệnh nhân nghi ngờ mắc rối loạn sử dụng chất cần được đánh giá bởi chuyên gia về nghiện chất. (Xem thêm ‘Xử trí lạm dụng’ ở dưới.)