Rối loạn khí sắc theo mùa: Dịch tễ học, đặc điểm lâm sàng, đánh giá và chẩn đoán

TÓM TẮT

Định nghĩa – Rối loạn cảm xúc theo mùa (SAD) được định nghĩa là các giai đoạn tái diễn của trầm cảm chủ yếu, hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ với thời điểm khởi phát và thuyên giảm theo mùa. SAD không được xem là một rối loạn khí sắc riêng biệt, mà là một phân nhóm của các rối loạn khí sắc sau: rối loạn trầm cảm chủ yếu đơn cực, rối loạn lưỡng cực I và rối loạn lưỡng cực II. (Xem thêm ‘Rối loạn cảm xúc theo mùa’ ở dưới.)

Tỷ lệ hiện mắc – Tỷ lệ hiện mắc suốt đời của SAD trong quần thể chung ước tính khoảng 0,5 đến 3%. Tỷ lệ hiện mắc tại một thời điểm ở bệnh nhân ngoại trú tại các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu là khoảng 5 đến 10%, và ở bệnh nhân trầm cảm ngoại trú là 15%. (Xem thêm ‘Dịch tễ học’ ở dưới.)

Cơ chế bệnh sinh – Cơ chế bệnh sinh của SAD hiện chưa rõ; các giả thuyết chính bao gồm sự rối loạn nhịp sinh học, giảm độ nhạy của võng mạc, các yếu tố di truyền và sự điều hòa sai lệch của các chất dẫn truyền thần kinh. (Xem thêm ‘Cơ chế bệnh sinh’ ở dưới.)

Đặc điểm lâm sàng

Kiểu hình theo mùa – Hai kiểu hình đặc trưng của trầm cảm chủ yếu đơn cực tái diễn theo mùa đã được mô tả:

• SAD khởi phát mùa thu-đông (trầm cảm mùa đông): Bắt đầu từ mùa thu đến đầu mùa đông và thường thuyên giảm vào mùa xuân và mùa hè năm sau nếu không được điều trị.
• SAD khởi phát mùa xuân-hè (trầm cảm mùa hè): Bắt đầu vào mùa xuân hoặc mùa hè và thuyên giảm vào mùa thu và mùa đông tiếp theo.

Trầm cảm mùa đông phổ biến hơn nhiều so với trầm cảm mùa hè. (Xem thêm ‘Kiểu hình theo mùa’ ở dưới.)

Triệu chứng – Các triệu chứng của trầm cảm chủ yếu ở bệnh nhân SAD khởi phát mùa thu-đông tương tự như ở bệnh nhân trầm cảm chủ yếu không theo mùa, bao gồm: khí sắc trầm buồn, mất hứng thú hoặc niềm vui, thay đổi khẩu vị hoặc cân nặng, rối loạn giấc ngủ, giảm năng lượng, rối loạn chức năng nhận thức thần kinh, kích động hoặc chậm chạp tâm thần vận động, cảm giác vô dụng hoặc tội lỗi, và có ý tưởng hoặc hành vi tự sát (bảng 1). Tuy nhiên, các giai đoạn trầm cảm chủ yếu ở bệnh nhân SAD thường bao gồm các đặc điểm không điển hình như: ngủ nhiều, ăn nhiều (đặc biệt là carbohydrate) và tăng cân. (Xem thêm ‘Triệu chứng’ ở dưới.)

Diễn tiến bệnh – Kiểu hình theo mùa của trầm cảm chủ yếu đơn cực tái diễn thường không phải là hiện tượng kéo dài suốt đời. Trong số những bệnh nhân ban đầu được chẩn đoán SAD khởi phát mùa thu-đông và được đánh giá lại sau đó (ví dụ: từ 5 đến 11 năm sau), tỷ lệ trầm cảm tái diễn theo kiểu hình mùa duy trì là dưới 50%. (Xem thêm ‘Diễn tiến bệnh’ ở dưới.)

Đánh giá – Bệnh nhân trầm cảm chủ yếu đơn cực có khả năng chẩn đoán SAD khởi phát mùa thu-đông sẽ được đánh giá về các giai đoạn trầm cảm tái diễn theo kiểu hình mùa. Quá trình phỏng vấn bao gồm các câu hỏi sau:

• Bạn cảm thấy tồi tệ hơn (buồn hơn) vào mùa đông?
• Bạn ăn nhiều hơn vào mùa đông?
• Bạn ngủ nhiều hơn vào mùa đông?
• Bạn cảm thấy ít năng lượng hơn vào mùa đông?
• Bạn ít giao tiếp với mọi người hơn vào mùa đông?
• Tình trạng trầm cảm có cải thiện khi thời tiết nắng ráo hơn không?
• Tình trạng trầm cảm có thuyên giảm trong mùa xuân và/hoặc mùa hè không?

(Xem thêm ‘Kiểu hình theo mùa’ ở dưới.)

Chẩn đoán – Chẩn đoán SAD yêu cầu bệnh nhân phải đáp ứng các tiêu chuẩn của rối loạn khí sắc tái diễn có kiểu hình theo mùa. Ở bệnh nhân trầm cảm chủ yếu đơn cực tái diễn (bảng 1) với kiểu hình khởi phát mùa thu-đông, cần hiện diện đầy đủ các yếu tố sau:

• Có mối liên hệ thời gian đều đặn giữa thời điểm khởi phát các giai đoạn trầm cảm chủ yếu với một thời điểm cụ thể trong năm (mùa thu hoặc mùa đông). Tuy nhiên, các giai đoạn xảy ra do các tác nhân gây stress tâm lý xã hội liên quan đến mùa (ví dụ: thất nghiệp vào mỗi mùa đông) không được tính vào tiêu chuẩn này.
• Sự thuyên giảm của các giai đoạn cũng xảy ra vào một thời điểm đặc trưng trong năm (mùa xuân hoặc mùa hè).
• Trong mỗi năm trong hai năm gần nhất, thời điểm khởi phát và kết thúc của một giai đoạn trầm cảm chủ yếu xảy ra vào một thời điểm đặc trưng trong năm, và không có bất kỳ giai đoạn nào xảy ra ngoài mùa.
• Diễn tiến bệnh suốt đời cho thấy các giai đoạn trầm cảm theo mùa nhiều hơn đáng kể so với các giai đoạn không theo mùa (ví dụ: tỷ lệ 2:1).

(Xem thêm ‘Trầm cảm chủ yếu đơn cực’ ở dưới.)