TÓM TẮT
Định nghĩa và bệnh sinh – Sẹo lồi và sẹo phì đại là các rối loạn tăng sinh sợi ở lớp trung bì, hệ quả của quá trình chữa lành vết thương bất thường do tình trạng viêm kéo dài tại lớp trung bì lưới, thay vì do sự tăng sinh tế bào tự phát. Các yếu tố di truyền, hệ thống và tại chỗ góp phần hình thành sẹo bệnh lý ở những cá thể có cơ địa nhạy cảm. (Xem thêm ‘Nguyên nhân và bệnh sinh’ ở dưới.)
Đặc điểm lâm sàng – Về mặt lâm sàng, sẹo phì đại và sẹo lồi biểu hiện là các tổn thương cứng, gồ cao, đỏ với bề mặt bóng; có màu đỏ ở người da trắng (hình 2) hoặc màu đen tím ở người da đen (hình 3A-B). Trong khi sẹo phì đại không vượt quá ranh giới của vết thương ban đầu, sẹo lồi đặc trưng bởi sự phát triển liên tục và xâm lấn sang vùng da lành xung quanh, vượt ra ngoài ranh giới vết thương ban đầu. (Xem thêm ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)
Phòng ngừa – Các yếu tố then chốt để phòng ngừa sẹo lồi và sẹo phì đại bao gồm: thúc đẩy quá trình chữa lành vết thương nhanh chóng bằng cách giữ vết thương sạch và đủ ẩm, cố định vết thương bằng băng keo giấy để giảm sức căng, và kiểm soát viêm sớm trong quá trình lành thương. Đối với vết thương phẫu thuật, điều quan trọng là đường rạch phẫu thuật nên được thực hiện dọc theo các đường ít sức căng của da (nếu khả thi) và áp dụng các kỹ thuật khâu nhằm giảm căng sẹo (ví dụ: tạo hình chữ Z). (Xem thêm ‘Phòng ngừa’ ở dưới.)
Điều trị sẹo phì đại – Cách tiếp cận trong quản lý sẹo phì đại được minh họa trong sơ đồ (sơ đồ 1).
Sẹo phì đại kích thước nhỏ/trung bình – Đối với sẹo phì đại kích thước nhỏ hoặc trung bình không gây co rút khớp, chúng tôi đề xuất sử dụng miếng dán/băng keo corticosteroid hoặc tiêm corticosteroid nội tổn thương thay vì các liệu pháp bảo tồn khác (ví dụ: liệu pháp ép, dùng miếng dán gel) (hình 17) (Khuyến cáo 2C). Chúng tôi ưu tiên dùng miếng dán/băng keo corticosteroid hơn là tiêm nội tổn thương hoặc dùng thuốc mỡ corticosteroid.
Miếng dán Flurandrenolide (fludroxycortide) 4 mcg/cm2, một corticosteroid tại chỗ siêu mạnh (bảng 3), hiện có sẵn tại Hoa Kỳ, Brazil, Vương quốc Anh và một số quốc gia châu Âu. Miếng dán chứa deprodone propionate (một corticosteroid hoạt tính mạnh) hiện chỉ có tại Nhật Bản.
Miếng dán/băng keo được cắt theo hình dạng của sẹo, sử dụng liên tục trong ít nhất ba tháng và thay mỗi 24 đến 48 giờ. (Xem thêm ‘Liệu pháp bảo tồn’ ở dưới.)
Sẹo phì đại kích thước lớn – Đối với sẹo phì đại kích thước lớn hoặc sẹo gây co rút khớp nghiêm trọng, các lựa chọn điều trị bao gồm phẫu thuật cắt bỏ hoặc phẫu thuật giải phóng co rút một phần. Tùy thuộc vào kích thước và vị trí của sẹo, cần áp dụng các kỹ thuật phẫu thuật giải phóng sức căng như tạo hình chữ Z (hình 18), tạo hình chữ W hoặc các phương pháp vạt da tại chỗ. Liệu pháp laser cho sẹo phì đại và sẹo lồi được thảo luận trong phần riêng. (Xem thêm ‘Phẫu thuật’ ở dưới và “Liệu pháp laser cho sẹo phì đại và sẹo lồi”.)
Điều trị sẹo lồi – Cách tiếp cận trong quản lý sẹo lồi được minh họa trong sơ đồ (sơ đồ 2).
Sẹo lồi đơn độc/kích thước nhỏ – Đối với bệnh nhân có sẹo lồi đơn độc kích thước nhỏ (<20 cm2), chúng tôi đề xuất điều trị bảo tồn bằng tiêm corticosteroid nội tổn thương (có hoặc không kèm theo các thuốc hóa trị nội tổn thương như fluorouracil, bleomycin) hoặc dùng miếng dán/băng keo corticosteroid thay vì phẫu thuật cắt bỏ (Khuyến cáo 2C). Vì tiêm nội tổn thương gây đau nhiều, chúng tôi ưu tiên dùng miếng dán/băng keo corticosteroid cho các sẹo lồi rất nhỏ, đặc biệt là ở trẻ em. (Xem thêm ‘Sẹo lồi đơn độc kích thước nhỏ/trung bình’ ở dưới.)
Sẹo lồi kích thước lớn/nhiều sẹo – Đối với bệnh nhân người lớn có sẹo lồi kích thước lớn hoặc nhiều sẹo lồi, chúng tôi đề xuất phẫu thuật cắt bỏ/giảm thể tích, sau đó kết hợp xạ trị hậu phẫu thay vì chỉ phẫu thuật cắt bỏ đơn thuần (Khuyến cáo 2C). Xạ trị hậu phẫu chống chỉ định tuyệt đối ở trẻ em. (Xem thêm ‘Sẹo lồi kích thước lớn/nhiều sẹo’ ở dưới.)
Theo dõi – Bệnh nhân sau điều trị sẹo lồi hoặc sẹo phì đại cần được theo dõi sát, ít nhất 3 tháng một lần trong vòng 18 đến 24 tháng để phát hiện và điều trị sớm các trường hợp tái phát nhỏ, những tổn thương này thường đáp ứng tốt với liệu pháp bảo tồn bằng miếng dán hoặc tiêm corticosteroid. (Xem thêm ‘Theo dõi’ ở dưới.)