Nhận biết và xử trí ban đầu trật xương bánh chè

TÓM TẮT

Thuật ngữ – Trật khớp bánh chè được định nghĩa là sự di lệch của xương bánh chè ra khỏi rãnh ròng rọc. Các trường hợp trật khớp trong khớp với xương bánh chè nằm trong khoang khớp có thể xảy ra theo hướng trên, dưới hoặc theo chiều dọc. Do xu hướng giải phẫu tự nhiên là xương bánh chè thường di lệch ra ngoài khi cơ tứ đầu đùi co, nên trật khớp bánh chè ra ngoài là thể thường gặp nhất. (Xem thêm ‘Thuật ngữ’ ở dưới.)

Bán trật khớp bánh chè là tình trạng xương bánh chè di chuyển ra ngoài quá mức, có thể xảy ra do chấn thương hoặc ở những bệnh nhân có tình trạng lỏng khớp.

Ngược lại, trật khớp gối (khớp đùi chày) là một cấp cứu ngoại khoa thực sự, thường gây ra bởi chấn thương năng lượng cao (ví dụ: tai nạn giao thông) và tổn thương nhiều dây chằng.

Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán – Trật khớp bánh chè ra ngoài cấp tính thường dễ dàng nhận biết khi thăm khám lâm sàng. Khớp gối điển hình thường ở tư thế gấp từ 20 đến 30 độ và có thể sờ thấy xương bánh chè lệch ra ngoài (hình 2). Các dấu hiệu bổ sung có thể bao gồm (xem ‘Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán’ ở dưới):

• Sưng gối cấp tính
• Tràn máu khớp
• Ấn đau dọc bờ trong xương bánh chè
• Ấn đau ngay trên lồi cầu trong xương đùi

Chẩn đoán phân biệt – Những bệnh nhân bán trật khớp bánh chè có thể có các dấu hiệu khó phân biệt với trường hợp trật khớp bánh chè đã tự nắn chỉnh. Các thể trật khớp bánh chè khác hoặc gãy xương bánh chè cũng có thể biểu hiện bằng tình trạng sưng gối và khớp gối cố định ở một tư thế. Khi chẩn đoán trật khớp bánh chè ra ngoài không rõ ràng trên thăm khám thực thể, bác sĩ lâm sàng nên chỉ định chụp X-quang quy ước khớp gối bao gồm các tư thế: thẳng (AP), nghiêng và tư thế xương bánh chè (phim “mặt trời mọc” hoặc phim Merchant). (Xem thêm ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)

Chuyển tuyến chuyên khoa – Trật khớp bánh chè ra ngoài hoặc lên trên không thể nắn chỉnh và tất cả các trường hợp trật khớp trong khớp (hình 1) cần được chuyển đến phẫu thuật viên chấn thương chỉnh hình kịp thời. Việc theo dõi với bác sĩ chấn thương chỉnh hình được chỉ định cho những bệnh nhân trật khớp bánh chè tái phát hoặc trật khớp kèm theo gãy xương hoặc tổn thương dây chằng. (Xem thêm ‘Chỉ định chuyển tuyến hoặc hội chẩn chỉnh hình’ và ‘Cơ chế chấn thương’ ở dưới.)

Nắn chỉnh (trật khớp ra ngoài) – Có thể tiến hành nắn chỉnh ngay lập tức nếu trật khớp bánh chè ra ngoài vừa mới xảy ra (ví dụ: ngay trên sân thi đấu) hoặc có người chứng kiến. Bệnh nhân đến khoa cấp cứu có thể cần kiểm soát đau và an thần trước khi nắn chỉnh. Không nhất thiết phải chụp X-quang trước khi nắn chỉnh trừ khi chẩn đoán chưa rõ ràng. (Xem thêm ‘Nắn chỉnh trật khớp bên’ ở dưới.)

Sau khi đạt hiệu quả giảm đau, cho bệnh nhân nằm ngửa, gấp háng để làm giãn cơ tứ đầu đùi và cơ hamstring. Từ từ duỗi khớp gối trong khi dùng lực nhẹ đẩy xương bánh chè đang bị trật từ ngoài vào trong (hình 5). (Xem thêm ‘Nắn chỉnh trật khớp bên’ và ‘Tài liệu bổ sung’ ở dưới.)

Nắn chỉnh thành công được xác định khi xương bánh chè trở lại rãnh đùi chày và khớp gối có thể gấp duỗi bình thường. (Xem thêm ‘Nắn chỉnh trật khớp bên’ và ‘Tài liệu bổ sung’ ở dưới.)

Chẩn đoán hình ảnh và quản lý sau nắn chỉnh (trật khớp ra ngoài) – Nên chụp X-quang khớp gối như đã mô tả trước đó sau khi nắn chỉnh để đánh giá xem có gãy xương hoặc bong điểm bám hay không. (Xem thêm ‘Nắn chỉnh trật khớp bên’ ở dưới.)

Quản lý sau nắn chỉnh bao gồm (xem ‘Quản lý sau nắn chỉnh’ ở dưới):

• Cố định bằng nẹp ổn định xương bánh chè hoặc nẹp bất động khớp gối và dùng nạng hỗ trợ di chuyển
• Sử dụng thuốc chống viêm không steroid (ví dụ: ibuprofen) khi cần kiểm soát đau
• Nghỉ ngơi, chườm lạnh và kê cao chi

Đối với những bệnh nhân có kết quả X-quang bình thường và trục bánh chè-đùi bình thường, nên bắt đầu tập vật lý trị liệu sớm sau khi nắn chỉnh (xem ‘Phục hồi chức năng’ ở dưới).