Rối loạn vị giác và khứu giác ở người lớn: Đánh giá và xử trí

TÓM TẮT

• Vai trò của bệnh sử – Đối với bất kỳ bệnh nhân nào báo cáo có thay đổi về khứu giác hoặc vị giác, nhiều đặc điểm trong bệnh sử có thể cung cấp manh mối về căn nguyên, bao gồm thời điểm khởi phát triệu chứng (ví dụ: đột ngột hay từ từ), các yếu tố khởi phát, các triệu chứng đi kèm và khả năng tiếp xúc với môi trường (bảng 1 và bảng 2). (Xem thêm mục ‘Bệnh sử’ ở dưới.)
• Khám kỹ khoang mũi và các xoang cạnh mũi – Bệnh lý mũi và xoang cạnh mũi là những nguyên nhân phổ biến nhất gây bất thường về khứu giác, do đó việc thăm khám kỹ khoang mũi và các xoang là vô cùng thiết yếu. Việc này thường không khả thi tại các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu; vì vậy, nên chuyển bệnh nhân đến bác sĩ tai mũi họng để được đánh giá toàn diện. Đồng thời, cần thực hiện khám thần kinh khu trú và khám kỹ khoang miệng. (Xem thêm mục ‘Khám thực thể’ ở dưới.)
• Xác nhận các triệu chứng chủ quan bằng thăm dò khách quan – Các phàn nàn chủ quan về mất vị giác hoặc khứu giác cần được xác nhận khách quan trước khi tiến hành các đánh giá chuyên sâu hơn. Mặc dù các bác sĩ tuyến cơ sở thường không thực hiện test khứu giác hoặc vị giác tại phòng khám, nhưng có thể sử dụng các bài test sơ bộ với các chất gây mùi như sô-cô-la, dầu thông, cà phê, long não hoặc xà phòng để đánh giá độ nhạy mùi. Các bài test khứu giác chuẩn hóa sẽ hữu ích hơn trong việc xác định mức độ suy giảm khứu giác. Một số bài test có thể thực hiện tại phòng khám bao gồm Bài test Nhận diện Mùi của Đại học Pennsylvania (UPSIT) và Bài test Ngưỡng, Phân biệt, Nhận diện [TDIT] sử dụng “Sniffin’ sticks”. (Xem thêm mục ‘Các bài test khứu giác chuẩn hóa’ ở dưới.)
• Chỉ định chẩn đoán hình ảnh cho các đối tượng chọn lọc – Đối với bệnh nhân có tiền sử chấn thương đầu, có bất thường về thần kinh khi khám thực thể, hoặc khi nghi ngờ có khối u, chúng tôi chỉ định chụp cộng hưởng từ (MRI) vùng đầu có tiêm thuốc tương phản. Đối với bệnh nhân nghi ngờ bệnh lý xoang, chụp cắt lớp vi tính (CT) các xoang được ưu tiên hơn. Với những bệnh nhân mất khứu giác vô căn và không có các đặc điểm trên, chúng tôi thường không chỉ định chẩn đoán hình ảnh vì kết quả thường không đem lại nhiều giá trị. (Xem thêm mục ‘Chẩn đoán hình ảnh’ ở dưới.)
• Điều trị nhắm vào nguyên nhân gây rối loạn khứu giác – Việc điều trị rối loạn khứu giác nhìn chung phụ thuộc vào căn nguyên, mặc dù một số liệu pháp như huấn luyện khứu giác và sử dụng glucocorticoid xịt mũi có thể hiệu quả đối với nhiều nguyên nhân gây mất khứu giác khác nhau. (Xem thêm mục ‘Điều trị’ ở dưới.)

  Bệnh lý mũi và xoang cạnh mũi là những nguyên nhân phổ biến nhất gây bất thường về khứu giác. Các rối loạn gây tắc nghẽn như viêm mũi dị ứng, viêm mũi không dị ứng, viêm mũi xoang và polyp mũi cần được giải quyết tình trạng tắc nghẽn và điều trị nhiễm trùng đi kèm (nếu có). Tuy nhiên, một số bệnh nhân mắc bệnh lý mũi xoang và mất khứu giác không có tình trạng tắc nghẽn đáng kể, mặc dù tình trạng thường cải thiện sau khi điều trị bệnh lý mũi xoang cơ bản. Huấn luyện khứu giác có thể là một liệu pháp bổ trợ hữu ích cho điều trị nội khoa, đặc biệt đối với những bệnh nhân rối loạn khứu giác nặng hoặc những người có triệu chứng kéo dài dù đã được điều trị đúng cách bệnh lý mũi xoang. (Xem thêm mục ‘Bệnh lý mũi và xoang cạnh mũi’ ở dưới.)

• Huấn luyện khứu giác cho rối loạn khứu giác sau nhiễm virus – Đối với bệnh nhân rối loạn khứu giác sau nhiễm virus (PVOD), chúng tôi đề nghị áp dụng huấn luyện khứu giác vì phương pháp này có thể cải thiện khả năng phục hồi chức năng khứu giác (Khuyến cáo 2C). (Xem thêm mục ‘Rối loạn khứu giác sau nhiễm virus’ ở dưới.)
• Điều trị nhắm vào nguyên nhân gây rối loạn vị giác – Việc quản lý rối loạn vị giác có thể gặp nhiều khó khăn, tuy nhiên điều trị bệnh lý nền thường giúp cải thiện vấn đề. Đối với những bệnh nhân rối loạn vị giác kéo dài, không thể dung nạp dù đã điều trị nguyên nhân xác định, chúng tôi đề xuất điều trị bằng clonazepam (uống 0,5 đến 1 mg một lần mỗi ngày vào buổi tối) (Khuyến cáo 2C). Dựa trên các bằng chứng gián tiếp từ bệnh nhân hội chứng miệng bỏng rát và rối loạn vị giác, rối loạn vị giác liên quan đến điều trị ung thư, cũng như kinh nghiệm lâm sàng thành công của chúng tôi trong điều trị rối loạn vị giác vô căn, liệu pháp clonazepam thường mang lại lợi ích trong việc cải thiện triệu chứng và được dung nạp tốt.

LỜI CẢM ƠN – Ban biên tập xin cảm ơn Bác sĩ Norman Mann, người đã đóng góp cho phiên bản trước đó của bài tổng quan này.