Các biến thể huyết sắc tố làm thay đổi ái lực giữa hemoglobin và oxy

TÓM TẮT

Sinh lý bệnh

Hemoglobin trưởng thành (Hb A) là một cấu trúc tetramer gồm hai chuỗi globin alpha và hai chuỗi globin beta, mỗi chuỗi có khả năng gắn với một phân tử oxy. Cơ chế gắn kết hợp tác (cooperative binding) cho phép phân tử hemoglobin gắn chặt oxy trong môi trường giàu oxy tại phổi và giải phóng oxy tại các mô nơi nồng độ oxy thấp hơn (hình 1). Các biến thể gây bệnh ở một số gen nhất định làm dịch chuyển đường cong phân ly oxy sang trái (tăng ái lực với oxy) hoặc sang phải (giảm ái lực với oxy). Các biến thể ảnh hưởng đến globin beta (gen HBB) phổ biến hơn các biến thể ảnh hưởng đến globin alpha (gen HBA). (Xem ‘Sinh lý bệnh’ và ‘Biến thể globin alpha và beta’ ở dưới).

Các biến thể tăng ái lực với oxy

• Biểu hiện lâm sàng – Các biến thể này gây ra tình trạng tăng hồng cầu, thường không có triệu chứng; một số trường hợp có thể xuất hiện đau đầu hoặc các triệu chứng khác. Một số trường hợp được phát hiện thông qua tầm soát sơ sinh khi ghi nhận hemoglobin bất thường. Độ bão hòa oxy đo bằng máy đo SpO2 nằm trong giới hạn bình thường. (Xem ‘Biểu hiện lâm sàng (Hb tăng ái lực với oxy)’ ở dưới).
• Đánh giá – Bắt đầu bằng việc loại trừ các nguyên nhân gây tăng hồng cầu khác (bệnh lý tim phổi, ngộ độc carbon monoxide, bệnh tăng sinh tủy [MPN], hoặc u tiết erythropoietin (bảng 1)). Nếu công thức máu (CBC) không có bất thường khác và nồng độ erythropoietin bình thường hoặc tăng, cần thực hiện đo p50, phân tích hemoglobin (điện di hoặc sắc ký lỏng hiệu năng cao [HPLC]), và/hoặc xét nghiệm di truyền. (Xem ‘Đánh giá (Hb tăng ái lực với oxy)’ và ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới).
• Chẩn đoán – Xác nhận chẩn đoán đòi hỏi chỉ số p50 thấp và phát hiện một biến thể tăng ái lực với oxy đã biết hoặc một biến thể gây bệnh mới (chưa từng được ghi nhận) trong gen hemoglobin. (Xem ‘Xác nhận chẩn đoán (Hb tăng ái lực với oxy)’ ở dưới).
• Quản lý – Hầu hết các trường hợp không cần can thiệp. Trích máu có thể hữu ích trong một số trường hợp tăng hồng cầu có triệu chứng. Có thể cân nhắc dùng aspirin liều thấp nếu có các yếu tố nguy cơ tim mạch hoặc huyết khối khác. Giáo dục bệnh nhân và bác sĩ lâm sàng giúp tránh các đánh giá chẩn đoán và điều trị không phù hợp. Xét nghiệm và tư vấn cho người thân trực hệ có thể mang lại lợi ích. (Xem ‘Quản lý (Hb tăng ái lực với oxy)’ ở dưới).
• Các biến thể cụ thể – Các biến thể tăng ái lực với oxy bao gồm Hb Chesapeake, Montefiore, Crete, Malmö và các loại khác. (Xem ‘Một số Hb tăng ái lực với oxy điển hình’ ở dưới).

Các biến thể giảm ái lực với oxy

• Biểu hiện lâm sàng – Các biến thể này gây ra tình trạng xanh tím, thường không có triệu chứng, da và niêm mạc có màu xám đá phiến. Có thể có thiếu máu mức độ nhẹ hoặc ngắt quãng, và biểu hiện rõ rệt hơn nếu hemoglobin không ổn định. (Xem ‘Biểu hiện lâm sàng (Hb giảm ái lực với oxy)’ ở dưới).
• Đánh giá – Bắt đầu bằng việc loại trừ các rối loạn tim phổi và các nguyên nhân gây xanh tím khác (methemoglobinemia hoặc sulfhemoglobinemia). Khí máu động mạch (ABG) khi thở khí trời sẽ cho thấy PaO₂ bình thường mặc dù độ bão hòa oxy đo bằng SpO2 thấp. Độ bão hòa oxy có thể tăng lên 100% khi cho bệnh nhân thở oxy 100%, điều này thường không xảy ra trong các nguyên nhân gây xanh tím khác. Nếu có các dấu hiệu này, cần thực hiện đo p50 và xét nghiệm di truyền. (Xem ‘Đánh giá (Hb giảm ái lực với oxy)’ và ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới).
• Chẩn đoán – Chẩn đoán được xác nhận trong bệnh cảnh lâm sàng phù hợp khi ghi nhận p50 cao và một loại hemoglobin giảm ái lực đã biết hoặc một biến thể gây bệnh trong gen hemoglobin. (Xem ‘Xác nhận chẩn đoán (Hb giảm ái lực với oxy)’ ở dưới).
• Quản lý – Không cần can thiệp y khoa cho tình trạng thiếu oxy. Nếu hemoglobin không ổn định, cần tư vấn bệnh nhân tránh các thuốc có thể thúc đẩy quá trình tán huyết và gây thiếu máu. Giáo dục bệnh nhân và bác sĩ lâm sàng giúp tránh các đánh giá chẩn đoán và điều trị không phù hợp. Xét nghiệm và tư vấn cho người thân trực hệ có thể mang lại lợi ích. (Xem ‘Quản lý (Hb giảm ái lực với oxy)’ ở dưới).
• Các biến thể cụ thể – Các biến thể giảm ái lực với oxy bao gồm Hb Beth Israel, Kansas, Saint Mande, Bruxelles và Sarajevo. (Xem ‘Một số Hb giảm ái lực với oxy điển hình’ ở dưới).

Nguồn tài nguyên – Các phòng xét nghiệm thực hiện đo p50 và xét nghiệm di truyền được liệt kê ở trên. (Xem ‘Nguồn tài nguyên (p50, xét nghiệm di truyền)’ ở dưới).