Bệnh quai bị

TÓM TẮT

Dịch tễ học và bùng phát dịch – Bệnh quai bị xuất hiện trên toàn thế giới. Kể từ khi triển khai tiêm chủng thường quy tại Hoa Kỳ, số ca mắc quai bị đã giảm hơn 99%; tuy nhiên, mỗi năm vẫn ghi nhận từ vài trăm đến vài nghìn trường hợp (hình 1). Trong các đợt bùng phát, bệnh vẫn có thể xảy ra ở những người đã tiêm phòng; dù vậy, tỷ lệ bao phủ vaccine cao giúp hạn chế quy mô, thời gian và sự lây lan của dịch. (Xem thêm phần ‘Dịch tễ học’ và ‘Các vụ bùng phát’ ở dưới.)

Đường truyền bệnh – Virus quai bị có khả năng lây nhiễm cao, lây truyền qua các giọt bắn hô hấp, tiếp xúc trực tiếp hoặc qua các vật dụng trung gian (fomites). Việc đào thải virus trong dịch tiết hô hấp xảy ra trước khi khởi phát các triệu chứng lâm sàng. Thời gian ủ bệnh thường từ 16 đến 18 ngày (dao động từ 12 đến 25 ngày) kể từ khi tiếp xúc đến khi xuất hiện triệu chứng. Một đánh giá cho thấy tỷ lệ lây nhiễm cao nhất là ngay trước khi khởi phát viêm tuyến mang tai, sau đó lượng virus đào thải giảm nhanh trong 5 ngày tiếp theo. (Xem thêm phần ‘Sự lây truyền’ ở dưới.)

Biểu hiện lâm sàng – Bệnh quai bị thường bắt đầu với vài ngày sốt, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi và chán ăn; các triệu chứng và dấu hiệu này thường theo sau bởi tình trạng sưng tuyến nước bọt trong vòng 48 giờ. Viêm tuyến mang tai có thể xảy ra một bên hoặc cả hai bên; trường hợp ban đầu bị một bên có thể tiến triển sang bên đối diện sau vài ngày. Tình trạng sưng tuyến mang tai có thể kéo dài đến 10 ngày. Quai bị thường là bệnh tự giới hạn; hầu hết bệnh nhân hồi phục hoàn toàn trong vòng vài tuần. (Xem thêm phần ‘Biểu hiện lâm sàng’ ở dưới.)

Biến chứng – Biến chứng của quai bị bao gồm viêm tinh hoàn hoặc viêm buồng trứng, các biểu hiện thần kinh (bao gồm viêm màng não, viêm não và điếc) cùng một số biến chứng ít gặp khác. Các biến chứng này có thể xảy ra ngay cả khi không có biểu hiện viêm tuyến mang tai. (Xem thêm phần ‘Biến chứng’ ở dưới.)

Chẩn đoán

Thời điểm nghi ngờ quai bị – Cần nghi ngờ chẩn đoán quai bị ở những bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng điển hình (viêm tuyến mang tai [hoặc sưng các tuyến nước bọt khác], viêm tinh hoàn hoặc viêm buồng trứng) và có tiền sử tiếp xúc dịch tễ liên quan (tiếp xúc qua đường hô hấp hoặc trong gia đình với người mắc hoặc nghi mắc quai bị). Những người chưa được tiêm chủng có nguy cơ nhiễm bệnh cao nhất, tuy nhiên cũng cần nghi ngờ bệnh ở những người đã tiêm phòng nếu có các triệu chứng và yếu tố dịch tễ phù hợp. Bệnh nhân đang được đánh giá nghi mắc quai bị cần được áp dụng các biện pháp phòng ngừa lây truyền qua giọt bắn. (Xem thêm phần ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)

Thiết lập chẩn đoán – Trong trường hợp viêm tuyến mang tai (hoặc sưng tuyến nước bọt khác), chẩn đoán có thể được xác lập thông qua xét nghiệm cận lâm sàng. Cần thu thập hai loại bệnh phẩm: phết niêm mạc miệng (để làm xét nghiệm RT-PCR tìm virus quai bị; bệnh phẩm này cũng có thể dùng để nuôi cấy virus) và mẫu huyết thanh giai đoạn cấp (để xét nghiệm kháng thể IgM, kháng thể IgG giai đoạn cấp và RT-PCR tìm virus quai bị trong huyết thanh). (Xem thêm phần ‘Chẩn đoán’ ở dưới.)

Điều trị – Hiện không có liệu pháp kháng virus đặc hiệu để điều trị quai bị. Quản lý bệnh chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ, có thể sử dụng các thuốc giảm đau/hạ sốt như acetaminophen. Đối với tình trạng khó chịu tại tuyến mang tai, có thể chườm nóng hoặc chườm lạnh. Viêm tinh hoàn được xử trí bằng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), nâng đỡ tinh hoàn viêm và chườm lạnh. (Xem thêm phần ‘Điều trị’ ở dưới.)

Phòng bệnh

Nhiễm quai bị phần lớn có thể phòng ngừa được thông qua tiêm chủng trước khi tiếp xúc với nguồn bệnh. Sau khi đã tiếp xúc với virus, việc tiêm vaccine sau phơi nhiễm hoặc sử dụng immunoglobulin đều không cho thấy hiệu quả trong việc ngăn ngừa bệnh hoặc giảm mức độ nặng của bệnh. (Xem thêm phần ‘Phòng ngừa’ ở dưới.)

Đối với những cá nhân thuộc nhóm đối tượng được cơ quan y tế công cộng xác định là có nguy cơ mắc quai bị tăng cao do bùng phát dịch, và đã hoàn thành phác đồ tiêm 2 liều vaccine chứa virus quai bị trước khi dịch khởi phát, chúng tôi đề xuất tiêm liều MMR thứ ba (Khuyến cáo 2C). Những người chưa tiêm chủng đầy đủ nên được tiêm phác đồ MMR 2 liều tiêu chuẩn. (Xem thêm phần ‘Bối cảnh bùng phát’ ở dưới và “Tiêm chủng sởi, quai bị và rubella ở người trưởng thành”.)