Phenylephrine và các thuốc cường giao cảm liên quan: Ngộ độc ở trẻ em

TÓM TẮT

Dược lý học – Các thuốc co mạch kích thích alpha₁ adrenergic là những chất cường giao cảm dùng đường uống hoặc tại chỗ. Đây là các dẫn xuất của phenethylamine, có cấu trúc tương tự amphetamine và methamphetamine. Các hoạt chất phổ biến bao gồm phenylephrine và pseudoephedrine. Phenylpropanolamine cũng xuất hiện trong một số chế phẩm ngoài Hoa Kỳ. (Xem ‘Dược lý học và độc tính’ ở dưới.)

Dạng bào chế – Các thuốc co mạch alpha₁ adrenergic không kê đơn (OTC) là thành phần phổ biến trong các thuốc trị ho và cảm lạnh, hiện có sẵn dưới dạng viên nén, dung dịch uống, thuốc xịt mũi, thuốc nhỏ mắt, thuốc mỡ và thuốc đạn đặt trực tràng. Ngoài ra còn có các dạng bào chế giải phóng kéo dài. (Xem ‘Dạng bào chế’ ở dưới.)

Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán – Ngộ độc thuốc co mạch alpha₁ adrenergic được chẩn đoán dựa trên lâm sàng. Quá liều có triệu chứng thường biểu hiện bằng các dấu hiệu cường giao cảm như sau (xem ‘Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán’ ở dưới):

• Tăng huyết áp, có thể tăng nặng và kèm theo co giật, thay đổi trạng thái tâm thần, suy tim hoặc tổn thương thận
• Nhịp xoang nhanh hoặc nhịp chậm phản xạ
• Giãn đồng tử
• Vã mồ hôi
• Thay đổi trạng thái tâm thần (ví dụ: kích động, lú lẫn, mất định hướng)

Chẩn đoán phân biệt – Chẩn đoán phân biệt ngộ độc thuốc co mạch alpha₁ adrenergic bao gồm bất kỳ trường hợp nuốt phải chất nào có thể gây hội chứng cường giao cảm (ví dụ: cocaine, amphetamine, phencyclidine hoặc caffeine) và các nguyên nhân gây tăng huyết áp nặng. (Xem ‘Chẩn đoán phân biệt’ ở dưới.)

Xử trí – Quá liều phenylephrine và các thuốc co mạch tương tự thường do sử dụng các chế phẩm trị ho và cảm lạnh không kê đơn, và có thể đi kèm với độc tính nghiêm trọng từ các thành phần khác. Lâm sàng cần nỗ lực xác định chính xác dạng bào chế và liều lượng đã dùng, tốt nhất là thu thập được bao bì ghi rõ thành phần. Việc tham vấn trung tâm chống độc khu vực được khuyến khích cho tất cả các trường hợp quá liều có triệu chứng. (Xem ‘Xử trí’ ở dưới.)

Loại bỏ độc chất qua đường tiêu hóa – Đối với trẻ em hoặc thanh thiếu niên nuốt phải liều có khả năng gây độc của thuốc co mạch alpha₁ adrenergic (ví dụ: gấp 5 lần liều hằng ngày của phenylephrine hoặc trên 10 mg/kg pseudoephedrine hoặc phenylpropanolamine), chúng tôi khuyến cáo dùng than hoạt tính (AC) nếu có thể thực hiện trong vòng một giờ sau khi nuốt (Khuyến cáo 1B). Ở bệnh nhân có triệu chứng, cần hết sức thận trọng để đảm bảo đường thở thông thoáng và giảm thiểu nguy cơ hít sặc vào phổi. (Xem ‘Loại bỏ độc chất qua đường tiêu hóa’ ở dưới.)

Cấp cứu tăng huyết áp – Bệnh nhân tăng huyết áp (hình 1A-B, bảng 4 và bảng 5) kèm theo co giật, phù phổi, thiếu máu cục bộ cơ tim hoặc thay đổi thị lực cần được điều trị cấp cứu bằng phentolamine truyền tĩnh mạch (0,1 mg/kg, liều tối đa 5 mg). Ngoài ra, có thể sử dụng các thuốc hạ áp tác dụng trực tiếp như sodium nitroprusside. Thuốc chẹn beta adrenergic (ví dụ: labetalol) chống chỉ định vì chúng có thể gây ra hiệu ứng alpha không đối kháng, làm trầm trọng thêm tình trạng tăng huyết áp và thiếu máu cục bộ cơ tim. (Xem ‘Cấp cứu tăng huyết áp’ ở dưới.)

Kích động và tăng huyết áp – Tương tự như quá liều amphetamine, tình trạng kích động và tăng huyết áp do thuốc co mạch alpha₁ adrenergic thường có thể kiểm soát bằng benzodiazepine (ví dụ: lorazepam truyền tĩnh mạch). Tuy nhiên, nếu kích động và tăng huyết áp vẫn kéo dài dù đã dùng nhiều liều benzodiazepine, có thể cần áp dụng phác đồ điều trị cấp cứu tăng huyết áp như đã nêu trên. (Xem ‘Kích động và tăng huyết áp’ ở dưới.)

Rối loạn nhịp tim – Nhịp xoang nhanh hoặc nhịp chậm phản xạ thường đáp ứng với việc điều trị thích hợp tình trạng kích động và tăng huyết áp. Các trường hợp loạn nhịp nhanh khác cần được xử trí theo nguyên tắc Hỗ trợ nâng cao cho trẻ em (PALS) (sơ đồ 1). (Xem ‘Rối loạn nhịp tim’ ở dưới.)

Bệnh nhân không triệu chứng – Bệnh nhân nuốt phải liều độc của thuốc co mạch alpha₁ adrenergic nhưng chưa xuất hiện triệu chứng cần được theo dõi sát huyết áp và nhịp tim trong vòng sáu giờ. (Xem ‘Không triệu chứng’ ở dưới.)