Chấn thương chi trên do động tác ném: Biểu hiện lâm sàng và tiếp cận chẩn đoán

TÓM TẮT

Các khái niệm chính

• Các chấn thương liên quan đến ném có thể xảy ra thông qua các động tác ném bóng điển hình (như trong bóng chày hoặc cricket), ném các dụng cụ khác (ví dụ: lao), hoặc thực hiện các động tác tương tự như ném (ví dụ: giao bóng tennis hoặc đập bóng chuyền). Tất cả các cử động này đều bao gồm cơ sinh học phức tạp và tạo ra lực tác động lớn lên vai và khuỷu tay.
• Sai sót trong cơ sinh học, lực tác động vượt quá khả năng chịu đựng của mô hoặc chấn thương tích lũy do ném quá mức đều có thể gây chấn thương. Cơ sinh học của động tác ném và các yếu tố nguy cơ gây chấn thương được thảo luận riêng biệt (Xem “Chấn thương do ném: Cơ sinh học và cơ chế chấn thương”).
• Có thể xuất hiện nhiều tổn thương khu trú tại vai hoặc khuỷu, nhưng vì tất cả các cấu trúc tham gia vào động tác ném có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, nên một triệu chứng đau chi trên có thể là kết quả của nhiều tổn thương kết hợp.
• Ở những vận động viên ném, các thích nghi về mặt giải phẫu sẽ hình thành, điều này có thể gây ra những thay đổi bệnh lý trong vận động và cuối cùng dẫn đến tổn thương cấu trúc. Các phát hiện quan trọng đối với những chấn thương vai và khuỷu thường gặp và nghiêm trọng được tóm tắt trong bảng sau (bảng 1). Chi tiết về mỗi chẩn đoán được mô tả cụ thể trong văn bản.

Chấn thương vai – Các chấn thương vai thường gặp trong vận động ném bao gồm:

• Bán trật khớp tạm thời
• Tổn thương chóp xoay
• Tổn thương sụn viền
• Thiếu hụt xoay trong khớp ổ chảo – cánh tay (GIRD)
• Tổn thương Bennett (vôi hóa vùng sau dưới ổ chảo)
• Ly giải sụn tăng trưởng đầu trên xương cánh tay (“vai Little League”)
• Rối loạn chức năng xương bả vai (xem ‘Chấn thương vai’ ở dưới)

Chấn thương khuỷu – Các chấn thương khuỷu thường gặp trong vận động ném bao gồm:

• Tổn thương dây chằng bên trụ
• Tổn thương gân
• Căng cơ cẳng tay
• Hội chứng quá tải duỗi vẹo ngoài (Valgus extension overload syndrome)
• Gãy xương do mỏi (Stress fractures)
• Loạn dưỡng sụn xương
• Các tình trạng khác (xem ‘Chấn thương khuỷu tay’ ở dưới)

Hỏi bệnh và khám lâm sàng – Các yếu tố chính trong hỏi bệnh và khám lâm sàng cho vận động viên ném có triệu chứng chi trên được xem xét trong văn bản. Đối với tất cả các bệnh nhân này, lâm sàng nên thực hiện các đánh giá sau:

• Độ linh hoạt và sức mạnh tổng thể của khớp vai
• Sức mạnh cơ chóp xoay
• Độ căng bao khớp sau
• Vị trí và tầm vận động của xương bả vai
• Độ linh hoạt khớp khuỷu và độ lỏng lẻo của dây chằng bên trụ (xem ‘Tiền sử’ và ‘Khám thực thể’ ở dưới)

Chỉ định hội chẩn ngoại khoa

• Hội chẩn ngoại khoa cấp cứu: Cần thiết cho mọi trường hợp gãy xương hở, hội chứng chèn ép khoang cấp tính, trật khớp kèm tổn thương thần kinh mạch máu và huyết khối tĩnh mạch nách-đòn.
• Hội chẩn chấn thương chỉnh hình khẩn cấp (trong vòng vài ngày): Được chỉ định cho rách chóp xoay toàn phần hoặc rách bán phần độ cao, rách toàn bộ dây chằng bên trụ, và gãy bong lồi cầu trong bị di lệch hoặc xoay. (Xem ‘Chỉ định hội chẩn hoặc chuyển tuyến chỉnh hình’ ở dưới.)

Chẩn đoán hình ảnh – X-quang quy ước thường được thực hiện trong đánh giá ban đầu và hữu ích để loại trừ gãy xương, trật khớp, u và dị vật trong khớp. Siêu âm tại giường cho phép đánh giá động và so sánh với chi đối diện. Các nghiên cứu hình ảnh bổ sung sẽ được thực hiện dựa trên các chẩn đoán khả thi nhất. (Xem ‘Chẩn đoán hình ảnh’ ở dưới.)

Tiếp cận chẩn đoán theo từng bước – Quy trình chẩn đoán từng bước được cung cấp trong văn bản. Các bước chính bao gồm xác định chấn thương là cấp tính hay mạn tính, và nếu là mạn tính, cần xác định vị trí khu trú của các triệu chứng. Các sơ đồ sau đây phác thảo tiếp cận chẩn đoán đối với các chấn thương mạn tính liên quan đến ném ở khuỷu tay (sơ đồ 2) và vai (sơ đồ 1). (Xem ‘Tiếp cận lâm sàng theo từng bước’ ở dưới.)