TÓM TẮT
Ý nghĩa lâm sàng – Khoảng 80% cá nhân bắt đầu hút thuốc trong thời kỳ vị thành niên sẽ tiếp tục thói quen này khi trưởng thành, và một phần ba trong số đó sẽ tử vong sớm do các bệnh lý liên quan đến thuốc lá. Do đó, đối tượng nhi khoa là mục tiêu then chốt trong các nỗ lực y tế công cộng nhằm giảm thiểu việc hút thuốc. (Xem thêm phần ‘Tại sao việc phòng ngừa lại quan trọng’ ở dưới.)
Tỷ lệ lưu hành và xu hướng – Khoảng 20% học sinh trung học tại Hoa Kỳ hút thuốc lá; tỷ lệ này giảm dần từ cuối những năm 1990 nhưng hiện đã đi ngang (hình 1). Từ năm 2011, xu hướng sử dụng thuốc lá điện tử (vaping) thông qua nhiều thiết bị cung cấp nicotine khác nhau tăng mạnh ở thanh thiếu niên, bù đắp cho sự sụt giảm của các sản phẩm thuốc lá khác (hình 2A-B). (Xem thêm phần ‘Tỷ lệ lưu hành và xu hướng’ và ‘Sử dụng nicotine qua thuốc lá điện tử’ ở dưới.)
Phụ thuộc nicotine – Sự phụ thuộc nicotine có thể xuất hiện chỉ sau vài ngày đến vài tuần kể từ khi bắt đầu hút thuốc không thường xuyên, và thường xảy ra trước cả khi hình thành thói quen hút thuốc hàng ngày. Hệ quả là, việc hút thử hoặc thói quen hút thuốc nhẹ có thể nhanh chóng tiến triển thành hút thuốc hàng ngày hoặc hút thuốc nặng. Nhiều thanh thiếu niên hút thuốc gặp khó khăn khi cai thuốc, mặc dù họ thường có động lực để thực hiện. Việc sử dụng nicotine qua thuốc lá điện tử cũng liên quan chặt chẽ đến sự phát triển của tình trạng phụ thuộc nicotine. (Xem thêm phần ‘Phụ thuộc nicotine’ và ‘Sử dụng nicotine qua thuốc lá điện tử’ ở dưới.)
Tư vấn phòng ngừa thuốc lá – Tư vấn phòng ngừa thuốc lá cần được đưa vào các buổi khám chăm sóc sức khỏe ban đầu cho tất cả trẻ em và vị thành niên. Việc tư vấn cơ bản thường chỉ mất từ 3 đến 5 phút và được đa số phụ huynh/người chăm sóc đón nhận, kể cả những người đang hút thuốc. (Xem thêm phần ‘Phòng ngừa hút thuốc và vaping tại phòng khám chăm sóc sức khỏe ban đầu’ ở dưới.)
Các bước khuyến cáo có thể được tóm tắt bằng quy tắc ghi nhớ 5A (bảng 2). Trọng tâm của mỗi bước sẽ thay đổi tùy theo độ tuổi của trẻ cũng như tình trạng hút thuốc của phụ huynh/người chăm sóc và bản thân trẻ. Các yếu tố chính bao gồm:
-
Hỏi (Ask)
Thường xuyên hỏi phụ huynh hoặc người chăm sóc của tất cả bệnh nhân xem họ có hút thuốc lá hoặc thuốc lá điện tử hay không. Với những người đang hút thuốc, hãy kiên quyết khuyên họ cai thuốc và đề xuất hỗ trợ hoặc chuyển tuyến chuyên khoa. Với những người sử dụng thuốc lá điện tử, hãy thảo luận về những hệ lụy sức khỏe tiềm tàng đối với trẻ, bao gồm việc tiếp xúc với hơi thuốc và việc trẻ bị khuyến khích sử dụng thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá truyền thống. (Xem thêm ‘Hướng dẫn cho phụ huynh và người chăm sóc’ ở dưới.)
Hỏi tất cả bệnh nhân từ 5 tuổi trở lên về quan điểm của các em đối với việc hút thuốc hoặc sử dụng thuốc lá điện tử. Khi hỏi về vaping, hãy sử dụng nhiều thuật ngữ khác nhau như thuốc lá điện tử (e-cigarettes), Juuls, pods hoặc pod-mods. Đồng thời, tìm hiểu về việc sử dụng các sản phẩm nicotine đường miệng (tổng hợp) “không chứa thuốc lá” (bảng 1). (Xem thêm ‘Hỏi về thói quen hút thuốc và vaping’ và ‘Các nguồn nicotine thay thế’ ở dưới.)
-
Khuyên (Advise)
Khuyên tất cả bệnh nhân và gia đình về những rủi ro sức khỏe của việc hút thuốc và sử dụng thuốc lá điện tử, tùy chỉnh nội dung theo độ tuổi của trẻ và tình trạng hút thuốc của phụ huynh/người chăm sóc (bảng 3). Đặc biệt khuyên trẻ tránh bắt đầu sử dụng thuốc lá, bao gồm cả thông tin về thuốc lá điện tử và các thiết bị vaping khác. Nhiều trẻ vị thành niên thiếu thông tin về tác hại của vaping và các nguồn nicotine thay thế khác, dẫn đến niềm tin sai lầm rằng đây là những lựa chọn thay thế an toàn cho thuốc lá truyền thống. (Xem thêm ‘Khuyên về rủi ro sức khỏe của các sản phẩm thuốc lá’ và ‘Sử dụng nicotine qua thuốc lá điện tử’ ở dưới.)
-
Đánh giá (Assess)
Đánh giá các yếu tố nguy cơ dẫn đến việc bắt đầu hút thuốc và sử dụng thuốc lá điện tử ở từng bệnh nhân (bảng 5). (Xem thêm ‘Đánh giá yếu tố nguy cơ bắt đầu sử dụng thuốc lá’ ở dưới.)
-
Hỗ trợ (Assist)
Hỗ trợ phụ huynh và người chăm sóc các kỹ năng để ngăn ngừa trẻ bắt đầu sử dụng thuốc lá; thúc đẩy kỹ năng từ chối thuốc lá ở trẻ em và thanh thiếu niên bằng cách nâng cao nhận thức về ảnh hưởng của xã hội và truyền thông. (Xem thêm ‘Hướng dẫn cho phụ huynh và người chăm sóc’ và ‘Thúc đẩy khả năng kháng cự với thuốc lá và vaping’ ở dưới.)
-
Sắp xếp theo dõi (Arrange)
Tần suất theo dõi phòng ngừa hút thuốc và vaping thay đổi tùy theo độ tuổi và yếu tố nguy cơ của trẻ. Đối với trẻ có thái độ bài trừ hút thuốc và không có yếu tố nguy cơ đáng kể, các thông điệp phòng chống thuốc lá chỉ cần được củng cố trong mỗi lần thăm khám định kỳ hàng năm. (Xem thêm ‘Sắp xếp theo dõi’ ở dưới.)
Nguồn tài liệu tham khảo – Có nhiều nguồn tài liệu cung cấp thông tin đáng tin cậy dành cho bệnh nhân và gia đình; những tài liệu này có thể được dùng để bổ trợ cho buổi thăm khám hoặc phát tại phòng chờ của phòng khám. (Xem thêm ‘Tài liệu giáo dục’ ở dưới.)